Yêu cầu đàm phán mới trị giá hàng tỉ USD của Iran

Tuần qua, Iran bổ sung một yêu cầu chưa từng có để chấm dứt xung đột: Công nhận chủ quyền của nước này với eo biển Hormuz. Trong những vòng đàm phán trước đây với Mỹ, Iran đề nghị dỡ bỏ lệnh trừng phạt và công nhận quyền sở hữu công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình.

Chưa từng có tiền lệ

Iran từ lâu đe dọa đóng cửa eo biển Hormuz trong trường hợp bị tấn công nhưng cả thế giới vẫn bất ngờ vì Tehran đã thực sự làm điều đó. Tuyến đường thủy vận chuyển 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên của thế giới trở thành vũ khí mạnh nhất của Iran trong 4 tuần qua.

Giờ đây, Tehran muốn biến eo biển Hormuz thành nguồn thu tiềm năng hàng tỉ USD và đòn bẩy gây áp lực lên nền kinh tế toàn cầu.

Giới lập pháp Iran đang xem xét một dự luật yêu cầu các quốc gia đi qua eo biển Hormuz phải trả phí. Hệ thống mới này cho phép Tehran áp đặt hạn chế hàng hải với các đối thủ và gán quyền tiếp cận tuyến đường vận chuyển quan trọng hàng đầu thế giới với chiến lược địa chính trị của Iran.

Một người đi bộ dọc bờ biển khi các tàu chở dầu và tàu chở hàng xếp hàng dài ở eo biển Hormuz, nhìn từ Khor Fakkan của UAE hôm 11-3. Ảnh: AP

“Áp đặt phí quá cảnh là vi phạm các quy tắc về lưu thông hàng hải” - ông James Kraska, giáo sư luật hàng hải quốc tế tại Học viện Chiến tranh Hải quân Mỹ, nhận định. Ông cho rằng không có cơ sở pháp lý nào theo luật quốc tế để một quốc gia ven biển thu phí tại một eo biển quốc tế như Hormuz.

“Eo biển Hormuz được sử dụng cho giao thông hàng hải quốc tế, với vùng biển lãnh hải chồng lấn của Iran và Oman. Trong vùng biển này, luật pháp Iran và Oman được áp dụng. Tuy nhiên, vì đây là eo biển quốc tế, quyền quá cảnh triển khai với tất cả quốc gia, cho phép di chuyển trên mặt nước, trên không và dưới nước mà không bị cản trở” - ông giải thích.

Các quy tắc này có trong Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS). Mặc dù Iran và Mỹ không phải thành viên của công ước, ông Kraska cho rằng nhiều nguyên tắc cốt lõi trong UNCLOS vẫn được thi hành do được chấp nhận rộng rãi như một thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, Iran có thể viện dẫn mình không phải thành viên để củng cố lập trường riêng, theo ông Kraska.

Gần như không có tiền lệ nào về việc một quốc gia thu phí thành công tàu thuyền đi qua eo biển quốc tế. Vào thế kỷ XIX, Đan Mạch áp đặt quá cảnh qua eo biển Đan Mạch nhưng sau nhiều phản đối, nước này đồng ý với Công ước Copenhagen năm 1857 bãi bỏ vĩnh viễn "phí eo biển" - theo ông Kraska.

Doanh thu "khủng"?

CNN ước tính nếu Iran thu phí, nước này có thể thu về số tiền ngang doanh thu từ kênh đào Suez của Ai Cập. Thông thường, khoảng 20 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày, tương đương với khoảng 10 tàu chở dầu thô cỡ lớn. Với mức phí 2 triệu USD mỗi tàu, doanh thu vào khoảng 20 triệu USD/ngày, khoảng 600 triệu USD/tháng.

Nếu tính cả các lô hàng LNG, con số có thể tăng lên hơn 800 triệu USD/tháng, tương đương 15%-20% doanh thu xuất khẩu dầu mỏ hàng tháng của Iran vào năm 2024.

Để so sánh, Ai Cập thu về trung bình 700-800 triệu USD/tháng từ kênh đào Suez.

Iran nhiều lần khẳng định eo biển Hormuz vẫn mở cửa nhưng chỉ với những quốc gia “thân thiện”. Đồng thời, Tehran dường như đang thử nghiệm hệ thống kiểm soát mới. Dữ liệu cho thấy một số tàu chở dầu đang đi tuyến đường gần bờ biển Iran hơn.

Chưa có quốc gia, nhà nhập khẩu hay nhà điều hành nào công khai thừa nhận đã trả phí. Tuy nhiên, công ty Lloyd's List báo cáo hơn 20 tàu đã sử dụng “hành lang mới xuyên qua eo biển”, với ít nhất hai tàu được cho là đã trả tiền.

Theo Lloyd's List, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran đã thiết lập hệ thống đăng ký cho các tàu được phê duyệt, trong khi một số chính phủ trực tiếp liên hệ với Tehran để đảm bảo an toàn cho tàu chở dầu.

Phương Linh