HTX trước 'vùng xám' pháp lý của AI và bài toán bảo hộ sở hữu trí tuệ

VnBusiness đã có cuộc phỏng vấn Thạc sĩ Hồ Bảo, Trường Đại học Hùng Vương về vấn đề này.

Từ "vùng xám pháp lý" đến nguy cơ chiếm dụng tài sản trí tuệ của HTX

Thưa ông, nhiều HTX đang đẩy mạnh số hóa dữ liệu và ứng dụng AI. Theo ông, rủi ro lớn nhất về sở hữu trí tuệ hiện nay là gì?

Trước hết, chúng ta phải nhìn nhận rằng, mặc dù Nghị định số 100/2026/NĐ-CP hiện nay đang tập trung nhiều đến mảng sở hữu công nghiệp, nhưng cũng đã tạo ra bước đi đầu tiên vô cùng quan trọng. Nó đặt chúng ta vào một bối cảnh mà toàn xã hội bắt buộc phải quan tâm sâu sắc đến vấn đề về sở hữu trí tuệ, nhất là đối với những tác phẩm, sản phẩm được tạo ra có sự tham gia của AI.

Đối với khu vực kinh tế tập thể, HTX, tôi muốn đưa ra một luận điểm mang tính khái quát cốt lõi: Chúng ta không nên tuyệt đối hóa việc độc quyền quyền tác giả. Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, chúng ta cũng không thể nào để việc tự tiện sử dụng dữ liệu, tức là các tác phẩm, hình ảnh, thương hiệu đã được hình thành chính thống diễn ra một cách tự do trong vùng xám pháp lý. Nếu như chúng ta chấp nhận và buông lỏng việc tùy tiện sử dụng tác phẩm của người khác, thì dần dần, hành vi đó sẽ biến tướng và trở thành hành vi chiếm dụng tài sản trí tuệ.

Chúng ta cần phải thiết kế những ngoại lệ có điều kiện, đi kèm với tính minh bạch và có khả năng khả thi trong bối cảnh thực tiễn của Việt Nam. Bởi vì nếu như các vấn đề ngoại lệ không được quan tâm đúng, thì chắc chắn Việt Nam sẽ thiếu hụt dữ liệu để phát triển. Ngược lại, nếu chúng ta mở ra các điều kiện ngoại lệ ra quá rộng, thì rõ ràng các chủ thể sáng tạo, bao gồm cả các HTX đang sở hữu các nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, quyền tác giả, bằng sáng chế... sẽ lập tức mất đi khả năng kiểm soát đối với tài sản của chính mình, và từ đó họ không còn động lực để đổi mới sáng tạo nữa.

ThS. Hồ Bảo, Trường Đại học Hùng Vương.

Quan điểm cho rằng dữ liệu đã công khai trên Internet thì AI được quyền khai thác tự do có đúng không?

Đây là một lầm tưởng pháp lý rất nguy hiểm. Để làm rõ, chúng ta cần hiểu khai thác dữ liệu (Data Mining) để đào tạo AI thực chất là một chuỗi các quá trình phức hợp, từ lúc tiến hành thu thập, xử lý, phân tích dữ liệu để nhằm mục đích tìm ra các model (mô hình), hoặc tìm ra những cấu trúc đặc trưng ẩn sâu trong khối data đó.

Đứng ở góc độ luật học, tôi muốn khẳng định chắc chắn rằng: Mỗi một thao tác kỹ thuật như thế không mang tính trung lập. Tức là nó không phải là một hành vi phi pháp lý. Ngược lại, mỗi một thao tác trong quá trình sử dụng dữ liệu để đào tạo AI nó đều đi kèm và phát sinh ra các hệ quả pháp lý nhất định.

Khi các công cụ AI tiến hành thu thập các tác phẩm, hình ảnh thiết kế bao bì, bài viết của HTX để đào tạo-ra câu lệnh, thì việc thu thập thông qua các hành vi này có được coi là truy cập có hợp pháp hay không? Tiếp theo là những thao tác mang tính kỹ thuật sâu hơn như sao chép hoặc là chuẩn hóa dữ liệu. Vậy ở đây có phát sinh ra hành vi sao chép hay không? Và hành vi sao chép này có cần đến sự đồng ý của HTX là chủ sở hữu hay không?

Rõ ràng, tất cả những thao tác mang tính thuần kỹ thuật này đều sinh ra những hệ quả pháp lý hệ trọng mà chúng ta tuyệt đối không thể nào bỏ qua được.

Có một điều quan trọng mà toàn xã hội và các nhà quản trị HTX cần phải thống nhất, đó là: Dữ liệu, kể cả khi nó đã được công khai trên môi trường mạng, thì nó cũng không phải là tài sản vô chủ. Nó hoàn toàn không thuộc về khái niệm tài sản vô chủ, không phải ai muốn dùng sao thì dùng. Ngay cả đối với những tài liệu, hình ảnh được phép tải xuống (download) về máy móc một cách tự do, thì chúng ta cũng không thể nào xem hành vi cho phép tải về đó là một “cái giấy phép” để mặc định sử dụng nó vào việc đào tạo AI được.

Giải pháp "Tam pháp liên động" bảo vệ thương hiệu số cho HTX

Để bảo vệ không gian phát triển cho các HTX trên môi trường thương mại điện tử, hệ thống pháp luật cần phối hợp như thế nào, thưa ông?

Chắc chắn là không thể đủ nếu chỉ dựa vào một ngành luật đơn lẻ. Để thiết kế được một hệ thống ngoại lệ phù hợp, tôi đề xuất sử dụng và áp dụng khái niệm "Tam pháp liên động" – tức là sự liên kết chặt chẽ và phối hợp đồng bộ của ba ngành luật mới có thể điều chỉnh một cách thấu đáo và triệt để vấn đề này.

Cụ thể, ba ngành luật đó bao gồm:Thứ nhất là lĩnh vực luật sở hữu trí tuệ, cần tập trung điều chỉnh trong vấn đề về quyền tác giả, quyền sao chép, nhãn hiệu và các giới hạn quyền.

Thứ hai là luật dữ liệu, cần điều chỉnh trong vấn đề về việc cho phép truy cập hợp pháp, các quyền tài sản và những giới hạn cụ thể trong việc xử lý dữ liệu.

Thứ ba là các văn bản pháp luật quy định trực tiếp về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm giải trình của nhà phát triển AI.

Nếu chúng ta chỉ tập trung vào duy nhất vấn đề dữ liệu thì chắc chắn sẽ bỏ qua và làm tổn hại đến những vấn đề cốt lõi về quyền nhân thân, quyền tài sản và nhãn hiệu tập thể của các HTX.

Chúng ta thấy rằng việc huấn luyện AI chắc chắn sẽ có một sự va chạm rất lớn với quyền sao chép theo Luật Sở hữu trí tuệ. Quá trình thu thập tài liệu để đưa vào trong các mô hình AI để training (huấn luyện), đặt lệnh chắc chắn nhiều người, nhiều HTX phải sao chép một bản tài liệu nào đó để gửi vào cho công cụ đó.

Ví dụ thực tế, khi một HTX sử dụng công cụ AI (như ChatGPT hay các AI vẽ ảnh) để thiết kế bao bì, viết bài truyền thông, hoặc ngược lại, người dùng copy các bài giới thiệu sản phẩm, các công thức chế biến đặc sản của HTX đưa vào AI để phân tích. Vậy trong quá trình này, chúng ta có cần phải hỏi ý kiến của HTX hay không? Hay là vì bài viết, công thức đó đã được HTX công khai nên ai cũng có quyền làm vậy?

Để đảm bảo tính phù hợp với Luật Sở hữu trí tuệ, tôi đúc kết ra có 4 điều kiện cơ bản để một hành vi đưa “tác phẩm-dữ liệu” vào công đoạn huấn luyện AI được xem xét: Thứ nhất, tác phẩm đó đã được công bố một cách hợp pháp; Thứ hai, tác phẩm phải thuộc diện được công chúng tiếp cận rộng rãi; Thứ ba, việc xử lý phải đúng mục đích huấn luyện; Thứ tư, tài liệu-tác phẩm đó hoàn toàn không ảnh hưởng một cách bất hợp lý đến các quyền lợi hợp pháp, không gây phương hại cho quyền tác giả và tài sản trí tuệ của HTX.

Nhận diện "vùng đỏ" vi phạm SHTT cho HTX

Hiện nay, việc hình thành văn hóa sở hữu trí tuệ, tôn trọng bản quyền trong khu vực HTX đang được đẩy mạnh. Ông có lời khuyên nào giúp các HTX nhận diện các "vùng đỏ" vi phạm khi ứng dụng công nghệ, tránh việc sử dụng sai nguồn dữ liệu trong ứng dụng AI?

Để xây dựng một văn hóa SHTT bền vững, các HTX khi ứng dụng công nghệ số hoặc khai thác dữ liệu cần biết rõ những trường hợp dứt khoát không được phép áp dụng điều khoản ngoại lệ, nghĩa là bị coi là hành vi phạm pháp luật.

Trường hợp thứ nhất đó là khi sử dụng các dữ liệu "lậu", hoặc dữ liệu đã bị rò rỉ. Ví dụ, một HTX vô tình hoặc hữu ý tải về các tài liệu, bản vẽ kỹ thuật, hay các công thức giống cây trồng đã bị rò rỉ từ các viện nghiên cứu hoặc doanh nghiệp khác để nạp vào AI của mình, hành vi này dứt khoát không được bảo vệ.

Trường hợp tiếp theo là các hành vi cố tình vô hiệu hóa các biện pháp bảo vệ bằng công nghệ mà chủ sở hữu đã thiết lập để bảo vệ tác phẩm, sản phẩm của mình.

Cuối cùng là hành vi cố tình xóa bỏ các thông tin về quản lý quyền tác giả, quyền liên quan gắn liền với tác phẩm.Ví dụ như việc copy hết tất cả những luận văn luận án nghiên cứu về quy trình sản xuất, chế biến sâu nông sản, của một cái trường đại học nào đó thì dĩ nhiên thuộc vào diện rủi ro cao. Nó rủi ro cao hơn là việc HTX chỉ copy một hai phần để đưa vào cho AI tổng hợp thông tin.

Trong điều kiện công nghệ và AI phát triển như hiện nay, tôi muốn nhắn nhủ tới các HTX rằng dữ liệu hoàn toàn không phải là tài sản vô chủ, bởi vì mỗi một mẫu dữ liệu tồn tại trên môi trường số đều có một chủ thể nào đó bỏ công sức để sinh ra. Việc một tác phẩm, một hình ảnh có thể dễ dàng tải xuống từ Internet không đồng nghĩa với việc chúng ta được phép tự ý đem vào hệ thống AI để huấn luyện, và lại càng không đồng nghĩa với việc chúng ta không phải xin phép chủ thể quyền tác giả. Tôn trọng bản quyền số của người khác chính là rào chắn vững chắc nhất để bảo vệ chính tài sản trí tuệ của HTX của mình.

Xin cảm ơn ông.

Huyền Trang thực hiện