Hormuz đẩy cuộc đối đầu Mỹ - Iran sang giai đoạn mới

Nếu trước đây Washington tập trung vào chương trình hạt nhân của Tehran, thì nay ưu tiên ngắn hạn dường như đã chuyển sang một vấn đề thực dụng hơn nhiều, đó là giữ cho Eo biển Hormuz không trở thành điểm nghẽn mới của thương mại và năng lượng toàn cầu.

Eo biển Hormuz nối Vịnh Oman với Vịnh Ba Tư. Ảnh: NASA

Chỉ vài tuần trước, Nhà Trắng vẫn khẳng định mục tiêu của chiến dịch quân sự là ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân và buộc Tehran phải chấp nhận một thỏa thuận toàn diện. Nhưng sau những đợt không kích qua lại và các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại trên Eo biển Hormuz, giới chức Mỹ lần đầu thừa nhận khả năng đạt được một thỏa thuận hạt nhân đang trở nên mong manh hơn.

Thay vào đó, yêu cầu cấp bách nhất hiện nay là Iran phải chấm dứt các hành động đe dọa tự do hàng hải và khôi phục hoạt động vận tải qua tuyến đường năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới.

Sự thay đổi này cho thấy cuộc khủng hoảng đã bước sang một giai đoạn mới. Nếu chương trình hạt nhân là bài toán dài hạn thì Hormuz lại là vấn đề của hiện tại. Khoảng 20% lượng dầu và khí đốt giao dịch toàn cầu đi qua eo biển này, nên chỉ cần một vài vụ tấn công hoặc nguy cơ gián đoạn cũng đủ đẩy giá năng lượng tăng mạnh, làm chi phí vận tải leo thang và gây sức ép lên tăng trưởng của nhiều nền kinh tế.

Sau nhiều tháng giao tranh, đòn bẩy lớn nhất của Tehran vì thế không còn nằm ở những cơ sở làm giàu uranium được chôn sâu dưới lòng đất, mà ở khả năng tạo ra bất ổn tại một "nút thắt" của thương mại toàn cầu.

Đó cũng là lý do bản ghi nhớ được Mỹ và Iran ký hồi tháng 6 nhanh chóng bộc lộ những giới hạn. Thỏa thuận này chỉ đóng vai trò như một khuôn khổ tạm thời, mở ra 60 ngày để hai bên hướng tới một hiệp định hạt nhân toàn diện, đổi lại Iran được nới lỏng một phần sức ép kinh tế và cam kết khôi phục hoạt động hàng hải.

Tuy nhiên, cách diễn đạt khá chung của văn bản khiến mỗi bên diễn giải theo một hướng. Washington cho rằng Tehran phải bảo đảm tự do lưu thông cho tàu thương mại, trong khi Iran lại coi việc tiếp tục kiểm soát Hormuz là quyền của mình. Khoảng trống đó nhanh chóng biến một thỏa thuận được kỳ vọng tạo nền tảng cho hòa bình thành nguyên nhân của vòng leo thang mới.

Điều đáng chú ý là ngay cả khi tuyên bố lệnh ngừng bắn "đã kết thúc" trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 10-7, Tổng thống Donald Trump vẫn xác nhận Mỹ sẽ tiếp tục đối thoại với Iran.

Gần như cùng thời điểm, Bộ Tài chính Mỹ lại áp đặt các biện pháp trừng phạt mới nhằm vào mạng lưới tài chính bị cho là phục vụ giới lãnh đạo Iran. Ở chiều ngược lại, Tehran phát tín hiệu muốn tiếp tục thương lượng nhưng vẫn khẳng định sẽ đáp trả nếu Washington gia tăng sức ép quân sự hoặc kinh tế. Hai bên vì thế đang theo đuổi một trạng thái khá đặc biệt, khi vừa đàm phán, vừa tiếp tục tạo sức ép để giành lợi thế trên bàn thương lượng.

Đối với Washington, đây cũng là bài toán ngày càng khó. Tiếp tục mở rộng chiến dịch quân sự đồng nghĩa với nguy cơ sa lầy vào một cuộc chiến khu vực mà chính Tổng thống Trump nhiều lần tuyên bố muốn tránh. Chấp nhận một thỏa thuận mềm hơn có thể bị xem là nhượng bộ, trong khi rút lui hoàn toàn lại khiến Mỹ đối mặt nguy cơ Iran từng bước thiết lập một "trạng thái bình thường mới", trong đó việc gây sức ép đối với hoạt động hàng hải quốc tế trở thành công cụ mặc cả thường xuyên. Không lựa chọn nào thực sự dễ dàng.

Về phía Iran, bộ máy lãnh đạo mới cũng không có nhiều dư địa để xuống thang. Sau những tổn thất nặng nề trong chiến sự, họ cần chứng minh với dư luận trong nước rằng Tehran vẫn giữ được khả năng bảo vệ lợi ích quốc gia và buộc Mỹ phải nhượng bộ. Chính vì vậy, chiến lược nhiều khả năng không phải là đóng hoàn toàn Eo biển Hormuz, mà duy trì trạng thái căng thẳng ở mức đủ lớn để thị trường luôn phải tính đến rủi ro gián đoạn. Chỉ cần lưu lượng tàu giảm, phí bảo hiểm vận tải tăng và giá năng lượng biến động, Tehran đã có thêm một lá bài để mặc cả mà không phải đối đầu trực diện với sức mạnh quân sự của Mỹ.

Có lẽ nghịch lý lớn nhất của cuộc khủng hoảng hiện nay nằm ở đó. Sau nhiều tháng giao tranh với mục tiêu vô hiệu hóa chương trình hạt nhân của Iran, điều buộc Washington phải tiếp tục ngồi vào bàn đàm phán lại không phải các cơ sở làm giàu uranium, mà là một eo biển hẹp nơi dòng chảy năng lượng của thế giới đi qua mỗi ngày.

Chừng nào Hormuz vẫn còn là đòn bẩy hiệu quả đối với cả hai bên, chừng đó cuộc mặc cả giữa Mỹ và Iran sẽ chưa thể khép lại, bất kể những tuyên bố cứng rắn hay các đợt không kích còn tiếp diễn.

Ngọc Lâm