Hội nghị thượng đỉnh ở Thổ Nhĩ Kỳ - Phép thử sự đoàn kết của NATO

Trụ sở NATO tại Brussels, Bỉ. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo Tân Hoa xã ngày 6/7, đây là hội nghị thượng đỉnh đầu tiên kể từ khi các thành viên NATO cam kết nâng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP vào năm 2035, diễn ra trong bối cảnh liên minh này đang được tái cấu trúc sâu sắc. Điều đang diễn ra không chỉ là cuộc tranh luận về phân bổ ngân sách mà còn là điều chỉnh căn bản trong cam kết an ninh xuyên Đại Tây Dương: Mỹ đang giảm hiện diện quốc phòng tại châu Âu và muốn các đồng minh gánh vác phần trách nhiệm lớn hơn. Thay đổi này kéo theo những tác động đáng kể đối với thế trận quân sự và tính gắn kết chính trị của NATO.

Chia sẻ gánh nặng và chuyển giao gánh nặng

Thủ tướng Đức Friedrich Merz cho biết nước này đặt mục tiêu đạt mức chi tiêu quốc phòng tương đương 3,5% GDP vào năm 2029, sớm hơn nhiều năm so với lộ trình đã thống nhất. Ông cho rằng động thái này sẽ giúp NATO mang tính châu Âu hơn và giảm phụ thuộc xuyên Đại Tây Dương theo một chiều.

Động thái này cũng phù hợp với những thay đổi trên thực địa. Theo một nguồn tin NATO, liên minh này sẽ công bố tại hội nghị thượng đỉnh ở Ankara rằng các thành viên châu Âu đã bù đắp gần như toàn bộ những khoảng trống mà Mỹ để lại trong các kế hoạch phòng thủ của NATO.

Trong bản phân tích trước hội nghị, Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Đức cho rằng quá trình chuyển đổi của NATO không chỉ đơn thuần là tái cân bằng đóng góp tài chính.

Theo tổ chức nghiên cứu này, mục tiêu 5% thực tế đã khép lại cuộc tranh luận lâu nay về việc chia sẻ gánh nặng công bằng. Cuộc tranh luận mới hiện nay hoàn toàn khác: Mỹ đang thu hẹp hiện diện quân sự tại châu Âu và châu Âu phải quyết định sẽ phản ứng như thế nào và với tốc độ ra sao.

Ông Stephen Wertheim, nghiên cứu viên cao cấp của Chương trình American Statecraft thuộc Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, cho rằng việc Mỹ chuyển sang để châu Âu tự dẫn dắt hoạt động phòng thủ là xu hướng sẽ kéo dài kể cả sau khi ông Trump hết nhiệm kỳ. Ông nói: “Trong từ điển chính sách của Mỹ, 'chuyển giao gánh nặng' đã thay thế 'chia sẻ gánh nặng'“.

Theo ông Wertheim, điều Bộ Chiến tranh Mỹ mong muốn là tiến tới NATO 3.0, tức một liên minh tập trung răn đe các cuộc tấn công nhằm vào lãnh thổ châu Âu, trong đó các nước châu Âu giữ vai trò chủ đạo về phòng thủ thông thường còn Mỹ tiếp tục duy trì ô bảo trợ hạt nhân.

Thách thức là nền tảng công nghiệp quốc phòng và cơ cấu quân sự của châu Âu vốn được xây dựng để bổ trợ sức mạnh của Mỹ chứ không phải thay thế Mỹ. Liệu quá trình chuyển đổi có thể diễn ra một cách có trật tự mà không làm gián đoạn sự gắn kết trong hoạt động của liên minh này hay không vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.

Ông Antonio Missiroli, cố vấn cao cấp của Viện Nghiên cứu Chính trị Quốc tế Italy, cho rằng từ lâu Mỹ đã đóng vai trò “quân bình” về chính trị trong NATO, giúp điều hòa các ưu tiên và lập trường khác biệt giữa các nước châu Âu. Ông cảnh báo rằng khi vai trò này suy giảm, châu Âu có nguy cơ mất đi Mỹ - một quốc gia có vai trò dẫn dắt được toàn bộ các đồng minh công nhận, từ đó có thể làm suy yếu sự gắn kết nội bộ và khiến quá trình ra quyết định tập thể trở nên phức tạp hơn.

Chia rẽ ở sườn phía Nam

Nếu cuộc tranh luận về chuyển giao gánh nặng định hình logic nội bộ của hội nghị thì cách tiếp cận của NATO đối với khu vực tiếp giáp phía Nam lại cho thấy những giới hạn trong hoạt động của khối này.

Một báo cáo của quỹ chính trị Đức Konrad-Adenauer cho biết các thành viên NATO ngày càng nhận thức rõ rằng những diễn biến tại Trung Đông, Bắc Phi và vùng Sahel tác động trực tiếp đến an ninh châu Âu, nhất là trong các vấn đề chủ nghĩa khủng bố, di cư, mất an ninh hàng hải và các rủi ro về năng lượng.

Tuy nhiên, các đồng minh vẫn khác biệt về mức độ ưu tiên dành cho các vấn đề này so với các nhiệm vụ cốt lõi của NATO là răn đe và phòng thủ.

Đối với nhiều đồng minh châu Âu, Nga vẫn là mối quan ngại an ninh hàng đầu; trong khi với Thổ Nhĩ Kỳ và các thành viên ở sườn phía Nam, những thách thức từ Trung Đông và Địa Trung Hải cũng cấp bách không kém.

Báo cáo của quỹ Konrad-Adenauer cũng nhận định rằng duy trì gắn kết xuyên Đại Tây Dương và bảo đảm Mỹ tiếp tục gắn bó lâu dài đã trở thành ưu tiên chính trị hàng đầu của cả các chính phủ thành viên lẫn ban lãnh đạo NATO.

Trong bối cảnh đó, Tổng Thư ký NATO Mark Rutte đã tìm cách duy trì quan hệ làm việc mang tính xây dựng với Tổng thống Mỹ Donald Trump bất chấp những căng thẳng lặp đi lặp lại liên quan đến chi tiêu quốc phòng, Ukraine, Greenland và gần đây nhất là eo biển Hormuz.

Vì vậy, nhiều thành viên vẫn không muốn làm bùng phát thêm bất đồng với Mỹ và các sáng kiến không liên quan trực tiếp đến răn đe và phòng thủ đều bị xem xét chặt chẽ hơn.

Nghịch lý của Thổ Nhĩ Kỳ

Quang cảnh hội nghị các nhà lãnh đạo nghị viện NATO tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 29/6/2026. Ảnh: AA/TTXVN phát

Đối với nước chủ nhà Thổ Nhĩ Kỳ, bầu không khí thận trọng đang bao trùm NATO tạo nên một nghịch lý.

Theo ông Yasar Aydin, nhà nghiên cứu tại Viện Vấn đề Quốc tế và An ninh Đức, Thổ Nhĩ Kỳ ngày càng trở nên quan trọng đối với an ninh châu Âu, nhưng lòng tin chính trị dành cho giới lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ trong NATO vẫn tiếp tục suy giảm.

Ông Soner Cagaptay, Giám đốc Chương trình Nghiên cứu Thổ Nhĩ Kỳ tại Viện Washington, mô tả Thổ Nhĩ Kỳ là “quốc gia xoay trục” trong NATO, vừa thiết yếu nhưng khó lường, vừa không thể thiếu nhưng cũng khó quản lý.

Các nhà phân tích cho rằng chính sách của Thổ Nhĩ Kỳ đối với Nga, lập trường trong xung đột Trung Đông và những căng thẳng kéo dài với Hy Lạp là điểm khiến nhiều thành viên NATO lo ngại. Theo ông Aydin, kết quả là rất khó xây dựng chiến lược chung khi các thành viên không có cùng quan điểm về mối đe dọa lớn nhất.

Sự khác biệt trong nhận thức về mối đe dọa đó phản ánh khoảng cách lớn giữa nhu cầu chiến lược và ý chí chính trị.

Đối với cả các thành viên châu Âu và Thổ Nhĩ Kỳ, mọi điều chỉnh đều không thể bỏ qua yếu tố then chốt là sự thiếu nhất quán kéo dài giữa kế hoạch dài hạn của Mỹ và quá trình ra quyết định ngắn hạn.

Ông Wertheim nói: “Điều Bộ Chiến tranh Mỹ mong muốn là tiến tới NATO 3.0. Điều Tổng thống Trump mong muốn là bất cứ điều gì ông có thể muốn vào thời điểm diễn ra hội nghị thượng đỉnh”.

Thùy Dương/Báo Tin tức và Dân tộc