Hoàn thiện hành lang pháp lý cho Hệ thống quá cảnh hải quan ASEAN trong giai đoạn mới

Việc ứng dụng công nghệ thông tin góp phần hiện đại hóa công tác quản lý, giám sát hải quan.

ACTS trong bối cảnh thúc đẩy kết nối và chuyển đổi số

Giai đoạn 2020-2026 chứng kiến nhiều biến động của kinh tế và thương mại toàn cầu. Xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng về khu vực Đông Nam Á đặt ra yêu cầu tăng cường kết nối logistics và tạo thuận lợi thương mại giữa các quốc gia trong khu vực.

Trong nước, việc triển khai Nghị định số 46/2020/NĐ-CP diễn ra đồng thời với quá trình đẩy mạnh cải cách hành chính và chuyển đổi số quốc gia. Nhiều chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước được ban hành trong giai đoạn này đều nhấn mạnh yêu cầu hiện đại hóa quản lý nhà nước, đổi mới phương thức giải quyết thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ và thúc đẩy ứng dụng công nghệ số.

Trong khuôn khổ ASEAN, việc xây dựng Cộng đồng Kinh tế ASEAN tiếp tục được thúc đẩy thông qua các hiệp định tạo thuận lợi vận tải và thương mại. Trong đó, Hiệp định khung ASEAN về tạo thuận lợi cho hàng hóa quá cảnh và Nghị định thư 7 về Hệ thống quá cảnh hải quan được xem là nền tảng để xây dựng ACTS - hệ thống cho phép doanh nghiệp thực hiện hành trình quá cảnh xuyên biên giới theo nguyên tắc “một tờ khai, một bảo lãnh, một phương tiện vận tải”.

Trên cơ sở đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 46/2020/NĐ-CP ngày 9/4/2020 quy định thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa quá cảnh thông qua Hệ thống quá cảnh hải quan ASEAN để thực hiện Nghị định thư 7 về Hệ thống quá cảnh hải quan; Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 42/2020/TT-BTC nhằm nội luật hóa các cam kết của ASEAN, tạo cơ sở pháp lý cho việc triển khai ACTS tại Việt Nam.

Theo đánh giá của Bộ Tài chính, Việt Nam là một trong những quốc gia sớm luật hóa đầy đủ các nội dung quan trọng của Nghị định thư 7, bao gồm thủ tục hải quan quá cảnh ACTS, thủ tục xử lý khi hệ thống gặp sự cố, cơ chế bảo lãnh quá cảnh và chế độ doanh nghiệp quá cảnh ưu tiên.

Cùng với việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, cơ quan Hải quan cũng triển khai nhiều hoạt động chuẩn bị về công nghệ thông tin, đào tạo và tuyên truyền. Hạ tầng kỹ thuật được xây dựng với sự phối hợp của Ban Thư ký ASEAN và Dự án ARISE+, bảo đảm kết nối với hệ thống khu vực. Các chương trình tập huấn được tổ chức cho công chức hải quan, trong khi nhiều hội thảo, diễn đàn được triển khai nhằm giúp doanh nghiệp tiếp cận phương thức vận tải mới.

Bên cạnh nỗ lực của ngành Hải quan, các quy định liên quan đến vận tải xuyên biên giới cũng được hoàn thiện. Các văn bản do cơ quan quản lý giao thông vận tải ban hành đã tạo cơ sở pháp lý cho giấy phép vận tải quốc tế ASEAN, giấy phép liên vận ASEAN cũng như quy định về tuyến đường, cửa khẩu được phép thực hiện quá cảnh theo ACTS.

Từng bước hình thành nền tảng vận hành ACTS

Ngay sau khi hành lang pháp lý được thiết lập, Bộ Tài chính và cơ quan Hải quan đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp để đưa ACTS vào vận hành.

Về công nghệ thông tin, cơ quan hải quan đã phối hợp với Ban Thư ký ASEAN và Dự án ARISE+ triển khai hạ tầng kỹ thuật phục vụ vận hành hệ thống. Các điều kiện về phần cứng, phần mềm và kết nối được chuẩn bị nhằm bảo đảm khả năng trao đổi dữ liệu giữa Việt Nam với các quốc gia thành viên.

Công tác đào tạo cũng được chú trọng. Trong giai đoạn 2020-2022, nhiều chương trình tập huấn chuyên sâu được tổ chức cho công chức hải quan tại các địa phương và cửa khẩu trọng điểm. Nội dung tập trung vào vận hành phần mềm ACTS, xử lý bảo lãnh trên hệ thống và các phương án xử lý khi phát sinh sự cố kỹ thuật.

Cùng với đó, hoạt động tuyên truyền, phổ biến được triển khai thông qua các hội thảo, diễn đàn dành cho doanh nghiệp logistics, vận tải và xuất nhập khẩu. Các nội dung giới thiệu tập trung làm rõ lợi ích của ACTS, cơ chế bảo lãnh quá cảnh và các điều kiện tham gia hệ thống.

Sau quá trình chuẩn bị, ACTS chính thức đi vào vận hành từ ngày 30/11/2020 với sự tham gia của bảy quốc gia gồm Campuchia, Lào, Malaysia, Myanmar, Singapore, Thái Lan và Việt Nam.

Theo báo cáo tổng kết, đến ngày 31/12/2025 đã có 717 lô hàng thực hiện thủ tục thông qua hệ thống ACTS, chủ yếu trên các tuyến vận chuyển kết nối với Singapore, Malaysia và Thái Lan.

Một trong những kết quả quan trọng là việc triển khai cơ chế bảo lãnh quá cảnh. Sau quá trình tuyên truyền và chuẩn bị, Vietcombank trở thành ngân hàng đầu tiên cung cấp dịch vụ bảo lãnh ACTS. Đến tháng 10/2025, BIDV và Techcombank tiếp tục tham gia cung cấp dịch vụ này.

Hiện ACTS đã được triển khai tại ba cửa khẩu quốc tế gồm Cầu Treo, Lao Bảo và Mộc Bài, đồng thời ghi nhận những doanh nghiệp đầu tiên thực hiện thành công thủ tục bảo lãnh quá cảnh theo cơ chế mới.

Về hạ tầng kỹ thuật, Việt Nam đã hoàn thành kết nối giữa hệ thống ACTS quốc gia với Trung tâm điều hành tại Jakarta (Indonesia) cũng như với hệ thống của các quốc gia thành viên đã triển khai. Điều này cho phép trao đổi dữ liệu theo thời gian thực và hỗ trợ theo dõi hành trình hàng hóa trên toàn bộ tuyến vận chuyển.

Bên cạnh các hoạt động trong nước, Việt Nam cũng tham gia tích cực vào quá trình xây dựng và vận hành hệ thống chung của ASEAN. Theo báo cáo, đại diện Hải quan Việt Nam đã tham gia tổng cộng 41 cuộc họp nhóm công tác và các cuộc họp định kỳ với các đối tác trong khu vực.

Thông qua các cơ chế hợp tác này, Việt Nam đã cùng các nước thành viên trao đổi về các vấn đề kỹ thuật, thống nhất cách hiểu các quy định pháp lý và xử lý các vướng mắc phát sinh trong quá trình trao đổi dữ liệu điện tử.

Theo đánh giá của Bộ Tài chính, ACTS mang lại nhiều lợi ích cho cả cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp.

Ưu điểm nổi bật nhất là khả năng số hóa toàn diện quy trình nghiệp vụ. Thay vì phải thực hiện các thủ tục riêng lẻ tại từng quốc gia, doanh nghiệp có thể khai báo điện tử và truyền dữ liệu tới cơ quan hải quan các nước trên toàn bộ hành trình.

Cơ chế này giúp giảm thời gian thực hiện thủ tục tại cửa khẩu, hạn chế tình trạng gián đoạn trong vận chuyển và tạo điều kiện để hàng hóa lưu thông thuận lợi hơn trong khu vực.

Bên cạnh đó, nguyên tắc “một tờ khai, một hành trình” cũng góp phần giảm một số chi phí phát sinh trong quá trình vận chuyển. Doanh nghiệp có thể hạn chế nhu cầu sử dụng các dịch vụ trung gian tại từng quốc gia quá cảnh, đồng thời tạo điều kiện để phương tiện vận tải thực hiện hành trình xuyên biên giới theo lộ trình được phép.

Những kết quả bước đầu cho thấy việc triển khai Nghị định số 46/2020/NĐ-CP đã tạo nền tảng quan trọng để Việt Nam thực hiện các cam kết trong khuôn khổ ASEAN, đồng thời góp phần hiện đại hóa công tác quản lý hải quan theo hướng số hóa, minh bạch và thuận lợi hơn cho hoạt động thương mại khu vực.

MINH PHƯƠNG