Hoàn thiện hạ tầng bù trừ, thanh toán cho bước phát triển mới của thị trường chứng khoán

Nâng cấp hạ tầng công nghệ, tạo nền tảng cho sản phẩm mới

Trải qua 30 năm xây dựng và phát triển, thị trường chứng khoán Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hạ tầng công nghệ, đáp ứng yêu cầu vận hành và mở rộng quy mô. Trong bối cảnh thị trường bước sang giai đoạn phát triển mới, việc nâng cao năng lực xử lý giao dịch, hiện đại hóa hệ thống bù trừ, thanh toán và tăng cường kết nối giữa các thành viên đang trở thành nhiệm vụ trọng tâm.

Chia sẻ tại Tọa đàm “30 năm ngành Chứng khoán Việt Nam: Động lực mới, Vị thế mới, Sức bật mới” ngày 21/10, ông Nguyễn Sơn - Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) cho biết, thị trường chứng khoán đã trải qua quá trình chuẩn bị lâu dài để hình thành hệ thống hạ tầng công nghệ hiện đại.

Ông Nguyễn Sơn - Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC)

Một dấu mốc quan trọng là việc đưa hệ thống công nghệ thông tin KRX vào vận hành từ tháng 5/2025. Theo ông Nguyễn Sơn, việc đưa hệ thống vào vận hành đã tạo cơ sở quan trọng để thị trường từng bước khai thác các tính năng và sản phẩm mới.

Hiện nay, thị trường mới sử dụng một phần các cấu phần của hệ thống, chủ yếu phục vụ hoạt động giao dịch chứng khoán cơ sở, phái sinh và một số nghiệp vụ thanh toán. Những tính năng khác như giao dịch xuyên trưa và các cơ chế giao dịch mới sẽ tiếp tục được nghiên cứu, triển khai theo lộ trình phù hợp.

Không chỉ phục vụ các phân khúc truyền thống, hạ tầng công nghệ còn được định hướng mở rộng để đáp ứng yêu cầu phát triển thị trường các-bon, thị trường dành cho doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và các sản phẩm tài chính mới. Bên cạnh đó, hạ tầng thị trường thời gian qua còn nhằm đáp ứng các tiêu chí nâng hạng của tổ chức xếp hạng quốc tế FTSE Russell.

Theo lãnh đạo VSDC, một trong những yêu cầu quan trọng là hoàn thiện cơ chế kết nối giữa VSDC, công ty chứng khoán và ngân hàng lưu ký, đặc biệt là các ngân hàng lưu ký toàn cầu đang quản lý tài sản của nhà đầu tư nước ngoài. Để đáp ứng yêu cầu này, VSDC đã triển khai giao thức kết nối, hỗ trợ trao đổi và kiểm tra thông tin về tiền, chứng khoán giữa các thành viên thị trường. Giai đoạn đầu của quá trình triển khai đã hoàn thành vào tháng 3/2026. Trong thời gian tới, VSDC tiếp tục nghiên cứu mở rộng kết nối, từng bước số hóa các quy trình trao đổi thông tin vốn còn thực hiện thủ công.

CCP hướng tới vận hành trong năm 2027

Cùng với hiện đại hóa hạ tầng công nghệ, việc triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) đối với thị trường chứng khoán cơ sở được xác định là bước chuyển quan trọng trong quá trình nâng cấp hệ thống thanh toán.

Theo ông Nguyễn Sơn, mô hình CCP đã được đặt nền tảng pháp lý trong Luật Chứng khoán và các văn bản sửa đổi, bổ sung. Đặc biệt, Thông tư số 145/2026/TT-BTC của Bộ Tài chính tiếp tục hoàn thiện quy định về đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán chứng khoán, tạo cơ sở pháp lý cho việc triển khai mô hình này.

Cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) dự kiến vận hành trong năm 2027. Ảnh: Đức Thanh

Hiện nay, thị trường chứng khoán Việt Nam đang áp dụng các cơ chế thanh toán khác nhau. Trong đó, thị trường chứng khoán cơ sở chủ yếu thực hiện theo mô hình bù trừ đa phương, còn thị trường chứng khoán phái sinh đã áp dụng cơ chế CCP từ khi đi vào vận hành năm 2017.

Theo lãnh đạo VSDC, khoảng 80% quốc gia trên thế giới đã áp dụng mô hình CCP đối với thị trường chứng khoán cơ sở. Vì vậy, việc triển khai cơ chế này tại Việt Nam không chỉ đáp ứng yêu cầu nâng hạng mà còn góp phần đưa hoạt động bù trừ, thanh toán tiệm cận các thông lệ quốc tế.

Với mô hình CCP, tổ chức đối tác bù trừ trung tâm đứng giữa các bên tham gia giao dịch, đóng vai trò là bên mua đối với mọi bên bán và bên bán đối với mọi bên mua. Cơ chế này giúp tập trung quản lý nghĩa vụ thanh toán, kiểm soát và hạn chế rủi ro phát sinh trong quá trình thực hiện giao dịch.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Sơn cho biết, việc triển khai CCP tại Việt Nam cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm thị trường, nhất là cơ chế ký quỹ và năng lực quản trị rủi ro của các thành viên bù trừ.

Theo đó, việc áp dụng CCP không đồng nghĩa với loại bỏ hoàn toàn yêu cầu ký quỹ đối với mọi nhóm nhà đầu tư. Trong giai đoạn đầu, cơ chế ký quỹ vẫn cần được duy trì đối với nhà đầu tư cá nhân nhằm hạn chế rủi ro. Đối với nhà đầu tư tổ chức, yêu cầu ký quỹ được xem xét theo cơ chế và điều kiện phù hợp.

Theo ông Nguyễn Sơn, dự kiến trong quý I hoặc quý II/2027, khi hoàn tất các điều kiện chuẩn bị, VSDC sẽ báo cáo Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước để xem xét đưa mô hình CCP vào vận hành chính thức.

Để chuẩn bị cho cơ chế mới, VSDC đã thành lập công ty con với 100% vốn sở hữu, hoạt động theo mô hình pháp nhân độc lập, đồng thời triển khai các điều kiện về nhân sự, công nghệ và cơ sở vật chất.

Trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đã bước sang vị thế mới sau nâng hạng, hoàn thiện hạ tầng bù trừ, thanh toán không chỉ nhằm đáp ứng các tiêu chí kỹ thuật mà còn là bước chuẩn bị cần thiết cho giai đoạn phát triển với quy mô giao dịch và dòng vốn đầu tư ngày càng lớn./.

Tấn Minh