Hoàn thiện đề xuất chính sách nhìn từ dự thảo về ngưỡng thuế

Đề xuất theo hướng không quy định ngưỡng doanh thu không phải nộp thuế (ngưỡng thuế) cụ thể trong luật mà giao Chính phủ quyết định được kỳ vọng tạo sự linh hoạt cần thiết. Tuy nhiên, tranh luận chủ yếu không phải là “giao cho ai” mà lại là “thiết kế ngưỡng thuế như thế nào”. Điều này đặt ra một số vấn đề cần lưu ý trong đề xuất chính sách.

Một trong những điểm cần làm rõ là mục tiêu của việc sửa đổi. Theo khuyến nghị của OECD, việc xây dựng chính sách cần “xác định rõ ràng mục tiêu chính sách, và đánh giá liệu quy định có cần thiết không, cũng như cách thức để đạt được mục tiêu một cách hiệu quả và hiệu suất nhất”.

Khi mục tiêu được làm rõ, việc lựa chọn công cụ - quy định trong luật hay giao Chính phủ - cũng sẽ có cơ sở thuyết phục hơn.

Trong trường hợp này, nếu mục tiêu là hỗ trợ trong bối cảnh khó khăn hiện nay, các công cụ chính sách khác cũng có thể được xem xét song song, như điều chỉnh ngưỡng thuế trong thời hạn nhất định hoặc điều chỉnh tỷ lệ tính thuế (cho chi phí tăng tác động trực tiếp đến biên lợi nhuận).

Trong trường hợp mục tiêu là khắc phục bất cập của quy định hiện hành, việc xác định rõ bản chất của bất cập là bước quan trọng. Ngưỡng thuế chỉ là một trong nhiều yếu tố ảnh hưởng đến nghĩa vụ thuế, bên cạnh phương pháp tính và mức thuế suất. Nếu nguyên nhân đến từ biến động giá cả, việc xem xét đồng bộ sẽ giúp giải quyết triệt để vấn đề.

Chẳng hạn như áp dụng một biến thể của phương pháp hiện tại là ước định thu nhập theo tỷ lệ doanh thu và trừ giảm trừ bản thân trước khi tính thuế (thay vì tính thuế trực tiếp trên doanh thu).

Lạm phát cũng khiến người nộp thuế làm công ăn lương bị “đẩy” vào mức thuế cao hơn (hiện tượng fiscal drag), đặt ra nhu cầu phải xem xét điều chỉnh cả biểu thuế lũy tiến của đối tượng này. Khi nguyên nhân được xác định rõ, giải pháp đưa ra sẽ có khả năng giải quyết vấn đề một cách bền vững hơn.

Điều chỉnh chính sách thuế để “kiến tạo phát triển” là cần thiết, nhưng cách thức thực hiện cũng quan trọng không kém. Khi chính sách được xây dựng theo những thông lệ tốt - từ xác định mục tiêu, đánh giá tác động đến kiểm soát rủi ro - thì mỗi thay đổi, dù nhỏ, cũng trở nên thuyết phục hơn với người dân.

Một nội dung cần được tăng cường là chất lượng đánh giá tác động chính sách. Các nhận định định tính như hỗ trợ tăng trưởng hay giảm gánh nặng cho người nộp thuế đã rõ ràng, nhưng sẽ thuyết phục hơn nếu đi kèm với đó là phân tích định lượng trong phạm vi có thể. Nếu không thể thì theo OECD cần mô tả định tính như về “sự công bằng, sự hợp lý và các tác động phân phối”.

Đặc biệt, với các thay đổi có ảnh hưởng rộng như ngưỡng thuế, việc lượng hóa tác động đến ngân sách, đến các nhóm đối tượng khác nhau và đến hành vi kinh doanh sẽ giúp làm rõ hiệu quả tổng thể của chính sách.

Điều này có thể giúp trả lời câu hỏi quan trọng: mức ngưỡng nào là tối ưu nhất, và đề xuất hiện tại có đạt được điều đó hay không.

Khía cạnh công bằng cũng cần được xem xét kỹ lưỡng hơn. Một ngưỡng doanh thu áp dụng chung cho mọi ngành nghề có thể dẫn đến gánh nặng thuế khác nhau do sự khác biệt về biên lợi nhuận.

Do đó, việc phân tích tác động phân phối - tức là chính sách ảnh hưởng đến các nhóm đối tượng khác nhau như thế nào - sẽ giúp bảo đảm chính sách vừa đơn giản, vừa hợp lý.

Bên cạnh đó, cần xem xét sự cân đối giữa các nhóm đối tượng. Việc hỗ trợ tập trung vào nhóm hộ kinh doanh trong một khoảng doanh thu nhất định là cần thiết, nhưng cũng cần đánh giá tác động đối với các nhóm khác như hộ kinh doanh quy mô lớn hơn cũng đối mặt với khó khăn tương tự. Một cái nhìn tổng thể sẽ giúp chính sách tránh được cảm nhận thiên lệch và tạo được sự đồng thuận cao hơn.

Một nội dung quan trọng khác là đánh giá rủi ro chính sách. OECD khuyến nghị cần có chiến lược đánh giá rủi ro để “giảm thiểu các hệ quả ngoài ý muốn cũng như đánh đổi giữa các loại rủi ro” và tích hợp “các bài học từ những sự kiện quá khứ, bao gồm cả thất bại và tình huống suýt xảy ra sự cố”.

Trong trường hợp ngưỡng thuế, việc đã phải điều chỉnh nhiều lần trong thời gian ngắn đặt ra yêu cầu cần có một phương pháp xác định rõ ràng, ổn định và có thể kiểm chứng.

Một rủi ro đáng lưu ý là cơ chế ngưỡng, nếu không có bước chuyển hợp lý, có thể tạo ra “cú sốc thuế” khi vượt qua ngưỡng. Điều này có thể ảnh hưởng đến quyết định mở rộng kinh doanh, khi các hộ có xu hướng duy trì quy mô dưới ngưỡng để tránh nghĩa vụ tăng đột biến (về thuế và chi phí khác). Việc nghiên cứu các cơ chế chuyển tiếp phù hợp sẽ giúp giảm bớt tác động này.

Ngoài ra, cần cân nhắc các tác động gián tiếp, chẳng hạn như ảnh hưởng đến hành vi thanh toán. Chính sách thuế có thể tác động đến mức độ minh bạch doanh thu, từ đó ảnh hưởng đến dòng tiền qua tổ chức thanh toán, gián tiếp tác động đến lãi suất. Việc đánh giá đầy đủ các tác động này sẽ giúp chính sách được thiết kế hài hòa hơn.

Từ những phân tích trên, một hướng hoàn thiện có thể là bổ sung các yêu cầu rõ ràng hơn trong quy trình xây dựng chính sách. Cụ thể, cần nhấn mạnh việc xác định mục tiêu chính sách một cách cụ thể; bắt buộc xem xét các phương án thay thế; nâng cao chất lượng đánh giá tác động, đặc biệt là yếu tố định lượng và phân tích phân phối; đồng thời tăng cường đánh giá rủi ro một cách hệ thống.

Điều chỉnh chính sách thuế để “kiến tạo phát triển” là cần thiết, nhưng cách thức thực hiện cũng quan trọng không kém. Khi chính sách được xây dựng theo những thông lệ tốt - từ xác định mục tiêu, đánh giá tác động đến kiểm soát rủi ro - thì mỗi thay đổi, dù nhỏ, cũng trở nên thuyết phục hơn với người dân.

Thái Mạnh Cường