Hết thời đua nhau bỏ giá thấp, nhà thầu xây dựng chật vật vì 2 điểm nghẽn

Thông tin trên được ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà thầu Xây dựng Việt Nam (VACC), đưa ra tại họp báo công bố Chương trình đánh giá năng lực và vinh danh nhà thầu xây dựng Việt Nam năm 2026, do VACC và báo Tiền phong tổ chức.

Không còn cuộc đua bỏ giá thấp

Ông Nguyễn Quốc Hiệp đánh giá bức tranh cạnh tranh của ngành xây dựng đã thay đổi rất nhiều so với khoảng 10 năm trước.

Thời điểm đó, thị trường thiếu dự án, nguồn vốn đầu tư hạn chế trong khi năng lực thi công của các doanh nghiệp lại lớn. Để có việc làm, nhiều nhà thầu chấp nhận bỏ giá rất thấp, thậm chí chấp nhận lợi nhuận mỏng hoặc hòa vốn nhằm duy trì hoạt động và giữ chân người lao động. "Hiện thị trường đã chuyển sang trạng thái hoàn toàn khác", ông Hiệp nói.

Theo Chủ tịch VACC, thực tế đang xuất hiện tình trạng nhiều dự án đầu tư công gặp khó khăn trong việc lựa chọn nhà thầu. Một trong những nguyên nhân chính là tổng mức đầu tư và đơn giá trong nhiều dự án không còn phản ánh đúng chi phí thực tế.

Ông cho biết việc lập dự toán vẫn dựa trên hệ thống định mức, đơn giá do Nhà nước công bố. Tuy nhiên, ở nhiều trường hợp, các mức giá này chưa theo kịp diễn biến thực tế.

Đơn cử, đơn giá nhân công trong định mức chỉ khoảng 350.000 đồng/ngày công, trong khi doanh nghiệp thực tế phải trả từ 700.000 đồng đến 1 triệu đồng/ngày đối với lao động kỹ thuật. Giá vật liệu xây dựng được công bố tại nhiều địa phương cũng thấp hơn giá mua thực tế từ 15-20%.

"Khi chi phí thực tế cao hơn đáng kể so với chi phí được tính toán trong hồ sơ mời thầu, nhà thầu phải cân nhắc rất kỹ trước khi tham gia. Có những trường hợp nếu trúng thầu thì nguy cơ thua lỗ là rất lớn", ông phân tích.

Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà thầu Xây dựng Việt Nam (VACC). Ảnh: T.P

VACC đã nhiều lần kiến nghị Bộ Xây dựng, các bộ, ngành và Chính phủ sớm điều chỉnh hệ thống định mức, đơn giá để phù hợp với diễn biến thị trường.

"Khi chi phí được tính đúng, tính đủ, các nhà thầu sẽ cạnh tranh bằng năng lực, chất lượng và hiệu quả thi công thay vì bằng cách hạ giá đến mức không hợp lý", Chủ tịch VACC nhấn mạnh.

Ngoài bất cập về đơn giá, ngành xây dựng đang đối mặt với cuộc cạnh tranh nhân lực ngày càng gay gắt.

Hiện cả nước đồng thời triển khai nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn như cao tốc Bắc - Nam, sân bay, cảng biển, khu công nghiệp và các dự án đô thị. Điều này khiến nhu cầu lao động tăng mạnh, trong khi lực lượng công nhân xây dựng, đặc biệt là lao động kỹ thuật lành nghề, ngày càng khan hiếm.

Các doanh nghiệp lớn có lợi thế tài chính nên dễ thu hút nhân sự bằng mức lương và chế độ đãi ngộ cao. Ngược lại, doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp rất nhiều khó khăn trong tuyển dụng và giữ chân lao động.

Theo tính toán của VACC, một công nhân trong lĩnh vực xây dựng hạ tầng giao thông hiện chỉ tạo ra khoảng 500-600 triệu đồng giá trị sản lượng mỗi năm. Trong khi đó, tổng quy mô đầu tư công đã lên tới khoảng 1 triệu tỷ đồng.

"Với khối lượng công việc rất lớn như vậy, trong khi nguồn nhân lực mới đáp ứng khoảng 50-60% nhu cầu thực tế", ông Hiệp cho biết. Điều này tạo ra áp lực rất lớn lên nhu cầu lao động.

Theo Chủ tịch VACC, hai điểm nghẽn lớn nhất hiện nay của ngành xây dựng là hệ thống định mức, đơn giá chưa theo kịp thực tế và tình trạng thiếu hụt lao động ngày càng nghiêm trọng. Đây là những vấn đề cần sớm được tháo gỡ nhằm bảo đảm tiến độ các dự án đầu tư công cũng như sự phát triển bền vững của ngành.

Xây dựng "tấm hộ chiếu" cho nhà thầu Việt

Liên quan đến Chương trình đánh giá năng lực và vinh danh nhà thầu xây dựng Việt Nam năm 2026, đây là lần đầu tiên Việt Nam triển khai chương trình đánh giá năng lực và vinh danh nhà thầu xây dựng.

Lần đầu tiên công bố chương trình đánh giá năng lực và vinh danh nhà thầu xây dựng Việt Nam. Ảnh: T.P

Theo VACC, chương trình nhằm xây dựng hệ thống đánh giá khách quan, minh bạch về năng lực doanh nghiệp, giúp chủ đầu tư, đối tác trong và ngoài nước có thêm cơ sở lựa chọn nhà thầu.

Đại diện Bộ Xây dựng, ông Đàm Đức Biên, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng, cho biết Bộ ủng hộ việc VACC triển khai thí điểm chương trình. Theo ông, thị trường vẫn thiếu một hệ thống dữ liệu đầy đủ, cập nhật và được đánh giá khoa học về năng lực doanh nghiệp.

Bộ Xây dựng đề nghị bộ tiêu chí đánh giá phải bảo đảm tính khách quan, minh bạch, có thể kiểm chứng, phản ánh toàn diện năng lực nhà thầu từ tài chính, nhân lực, kinh nghiệm, công nghệ đến hiệu quả hoạt động và uy tín trên thị trường.

Hồng Khanh