Hàng trăm nhà khoa học bàn cách gỡ 'điểm nghẽn' cho lĩnh vực khoa học xã hội

Ngày 28-3, tại Trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia TP.HCM) diễn ra Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề: “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với khoa học xã hội và nhân văn theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới”.

Hội thảo thu hút hàng trăm đại biểu là lãnh đạo, nguyên lãnh đạo các cơ quan Trung ương và địa phương, đại diện các bộ, ban, ngành, cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp cùng đông đảo nhà khoa học, chuyên gia.

Nhân lực chiếm 31% nhưng công bố quốc tế thấp

Phát biểu tại hội thảo, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai – Giám đốc ĐH Quốc gia TP.HCM nhấn mạnh, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu “nhanh và bền vững”, vai trò khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Theo GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai, công nghệ có thể phát triển rất nhanh, nhưng nếu thiếu nền tảng xã hội ổn định và hệ giá trị bền vững, sự phát triển đó khó có thể lâu dài. Từ đó, KHXH&NV không thể chỉ “đi sau” để lý giải thực tiễn, mà cần “đi trước một bước” để định hình tương lai. Điều này đòi hỏi phải tích hợp KHXH&NV vào mọi chiến lược phát triển, đồng thời chú trọng các yếu tố đạo đức, văn hóa và pháp lý trong nghiên cứu, ứng dụng công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc ĐH Quốc gia TP.HCM.

GS.TS Mai cũng cho biết, với tư cách là một đại học đa ngành, ĐH Quốc gia TP.HCM triển khai các chương trình nghiên cứu liên ngành nhằm kết nối KHXH&NV với khoa học tự nhiên, kỹ thuật, y – dược và nghệ thuật, hướng đến giải quyết các vấn đề phức hợp như đô thị sáng tạo, kinh tế số, chuyển đổi xanh, bảo tồn di sản và phát triển con người.

Đồng thời, ĐH này còn chú trọng: xây dựng hệ thống dữ liệu lớn về văn hóa, xã hội và kinh tế; số hóa tri thức; ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân tích xu hướng xã hội; phát triển các nền tảng học tập mở và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Ở tầm chiến lược, lãnh đạo ĐH Quốc gia TP.HCM nhấn mạnh ba định hướng trọng tâm gồm: nâng cao năng lực nghiên cứu và dự báo để chuyển từ “phản ứng chính sách” sang “kiến tạo chính sách”; thúc đẩy tích hợp liên ngành, đặc biệt giữa KHXH&NV với khoa học – công nghệ; tăng cường cơ chế kết nối giữa Nhà nước – nhà trường – doanh nghiệp nhằm đưa tri thức vào thực tiễn một cách hiệu quả, thông qua cơ chế đặt hàng nghiên cứu và chuyển giao tri thức.

Bàn về vấn đề nhân lực, trong một báo cáo của ĐH Quốc gia TP.HCM, đại diện đơn vị cũng thẳng thắn cho rằng thực trạng nguồn nhân lực hiện nay tuy có quy mô lớn, với lực lượng nghiên cứu KHXH&NV chiếm khoảng 31% tổng nhân lực nghiên cứu, nhưng tỷ trọng công bố quốc tế còn thấp, chỉ khoảng 8–10%, cho thấy khoảng cách đáng kể về chất lượng và sức ảnh hưởng học thuật. Đồng thời, đội ngũ học giả dẫn dắt còn mỏng, cơ chế đánh giá còn thiên về định lượng, điều kiện nghiên cứu chưa ổn định và mạng lưới chuyên gia chưa được hình thành một cách bền vững.

Từ thực tiễn đó, đại diện ĐH Quốc gia TP.HCM nhấn mạnh cần triển khai đồng bộ các giải pháp như xây dựng chuẩn học thuật gắn với kỹ năng số và liên ngành, cải cách cơ chế đánh giá theo hướng đa dạng hóa sản phẩm khoa học, tái cấu trúc hoạt động nghiên cứu để giảm gánh nặng hành chính và tăng đầu tư dài hạn, đồng thời hình thành các “hạt nhân lan tỏa” như cụm học thuật quốc gia, gắn kết nghiên cứu với hoạch định chính sách.

Theo quan điểm của đơn vị này, phát triển nguồn nhân lực KHXH&NV không chỉ là yêu cầu của giới học thuật mà còn là điều kiện tiên quyết để bảo đảm năng lực trí tuệ và thể chế cho quá trình chuyển đổi số và phát triển bền vững của đất nước.

Hội thảo thu hút hàng trăm đại biểu là lãnh đạo, nguyên lãnh đạo các cơ quan Trung ương và địa phương, nhà khoa học, chuyên gia

Cần nhiều giải pháp gỡ điểm nghẽn trong bối cảnh mới

Tại hội thảo, các đại biểu cũng thẳng thắn nêu nhiều vấn đề thách thức, hạn chế của lĩnh vực KHXH&NV trong bối cảnh kỷ nguyên số hiện nay, đồng thời chỉ ra nhiều giải pháp trọng tâm, như hoàn thiện thể chế, chính sách; đổi mới phương thức lãnh đạo và quản lý; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; thúc đẩy chuyển đổi số trong nghiên cứu; tăng cường liên kết và hợp tác quốc tế.

Phát biểu tại đây, GS.TS Tạ Ngọc Tấn, Nguyên Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương, cho rằng trong bối cảnh hiện nay, sự phát triển mạnh mẽ của Cách mạng công nghiệp 4.0, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm biến đổi sâu sắc đời sống xã hội, kéo theo hàng loạt vấn đề mới về cấu trúc thị trường lao động, đời sống văn hóa – tinh thần, quản trị quốc gia, hệ giá trị xã hội và bản sắc văn hóa dân tộc.

GS.TS Tạ Ngọc Tấn nhấn mạnh KHXH&NV cần chủ động nghiên cứu, dự báo và tham gia giải quyết các vấn đề này, đồng thời tăng cường vai trò trong việc ổn định chính trị – xã hội và hỗ trợ quá trình hội nhập quốc tế.

GS.TS Tạ Ngọc Tấn phát biểu tại hội thảo.

Để đáp ứng yêu cầu mới, ông đề xuất cần nâng cao nhận thức về vị trí chiến lược của KHXH&NV, coi đây là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển của lĩnh vực này. Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách; đổi mới mạnh mẽ cơ chế tổ chức, quản lý và sử dụng nguồn lực, đặc biệt là nguồn lực tài chính. Đồng thời, cần tái cấu trúc hệ thống nghiên cứu theo hướng phát triển các trung tâm nghiên cứu chiến lược, thúc đẩy các nhóm nghiên cứu mạnh, mạng lưới liên ngành và ứng dụng hiệu quả công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong hoạt động khoa học.

GS.TS Tạ Ngọc Tấn cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đội ngũ trí thức khoa học xã hội và nhân văn có trình độ học thuật cao, tư duy đổi mới, phương pháp nghiên cứu hiện đại, đồng thời có trách nhiệm xã hội và gắn bó với sự phát triển của đất nước. Việc này cần được bảo đảm bằng các chính sách đào tạo, đãi ngộ phù hợp và môi trường học thuật lành mạnh, tôn trọng tự do sáng tạo và chuẩn mực khoa học. Theo ông, cùng với việc tháo gỡ các rào cản về cơ chế, chính sách, đây sẽ là nền tảng quan trọng để KHXH&NV phát huy tốt hơn vai trò trong giai đoạn phát triển mới.

Ông Ngô Đông Hải, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương phát biểu tại hội thảo. Ảnh: BTC

Ở góc độ từ Bộ Khoa học và Công nghệ, ông Trần Quốc Cường, Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội, Nhân văn và Tự nhiên cũng chỉ ra nhiều hạn chế, điểm nghẽn đang cản trở sự phát triển, như mô hình quản lý còn nặng về hành chính, hoạt động nghiên cứu phân tán, thiếu liên kết liên ngành, hạ tầng dữ liệu xã hội còn yếu…

Về định hướng thời gian tới, ông đề xuất đổi mới mạnh mẽ công tác quản lý nhà nước theo hướng chuyển từ “quản lý hành chính” sang “quản trị hiệu quả”, tổ chức lại hệ thống chương trình nghiên cứu theo hướng tinh gọn nhưng nâng cao chất lượng, gắn với các mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội. Cùng với đó là xây dựng hạ tầng dữ liệu xã hội quốc gia, tăng cường ứng dụng công nghệ mới và dữ liệu lớn trong nghiên cứu, đổi mới cơ chế đánh giá, phát triển tổ chức nghiên cứu và nguồn nhân lực, đẩy mạnh hợp tác quốc tế.

"Đột phá của KHXH&NV không nằm ở việc gia tăng số lượng đề tài mà ở việc đổi mới cách Nhà nước tổ chức, quản lý và sử dụng tri thức, qua đó giúp lĩnh vực này thực sự trở thành động lực quan trọng cho phát triển đất nước trong giai đoạn mới" - ông Trần Quốc Cường nhấn mạnh.

PHẠM ANH