Hàng nghìn du khách nô nức khai hội đền Tranh

Ngày 28/3 (tức ngày 10 tháng 2 năm Bính Ngọ), xã Ninh Giang tổ chức khai mạc Lễ hội đền Tranh năm 2026. Đây là lần đầu tiên lễ hội được tổ chức quy mô cấp xã sau khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp.

Các lãnh đạo Trung ương và TP Hải Phòng dâng hương tại đền Tranh.

Dự khai hội có các ông: Phạm Tất Thắng, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương; Lê Tiến Châu, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy, Trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng; Lê Ngọc Châu, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Hải Phòng cùng lãnh đạo TP Hải Phòng và đông đảo người dân, du khách thập phương.

Đây là lần đầu tiên lễ hội được tổ chức quy mô cấp xã sau khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp.

Ông Phạm Tất Thắng, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương; Lê Tiến Châu, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy, Trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng dự lễ khai hội.

Ông Lê Ngọc Châu, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Hải Phòng cùng lãnh đạo TP Hải Phòng dự khai hội.

Điểm hẹn văn hóa linh thiêng

Lễ hội diễn ra với đầy đủ nghi thức, nghi lễ, kỷ niệm ngày sinh của Đức Thánh Quan Lớn Tuần Tranh với mong muốn tiếp tục bảo tồn, phát huy, làm giàu thêm những di sản văn hóa đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Trong diễn văn khai hội, bà Nguyễn Thị Huê, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Ninh Giang, Trưởng Ban tổ chức lễ hội nhấn mạnh: Đền Tranh là di tích có lịch sử lâu đời, thờ Quan lớn Tuần Tranh, một vị quan lớn trong hệ thống Tứ phủ của tín ngưỡng Đạo Mẫu Việt Nam.

Bà Nguyễn Thị Huê, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Ninh Giang đọc diễn văn khai hội.

Năm 2009, di tích được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia. Đến năm 2023, đền Tranh tiếp tục được công nhận là điểm du lịch và sản phẩm du lịch OCOP 4 sao, khẳng định giá trị nổi bật về văn hóa, lịch sử và du lịch.

Không chỉ có giá trị vật thể, đền Tranh còn lưu giữ nhiều lớp trầm tích văn hóa phi vật thể đặc sắc. Các nghi lễ, sự lệ được duy trì qua nhiều thế hệ, phản ánh đời sống tín ngưỡng phong phú của cộng đồng cư dân địa phương.

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, lễ hội đền Tranh được tổ chức hai kỳ chính vào tháng Hai và tháng Tám Âm lịch, cùng nhiều nghi lễ quan trọng khác trong năm. Trong đó, ngày 14/2 (Âm lịch) là dịp kỷ niệm ngày sinh của Quan lớn Tuần Tranh; ngày 22/8 (Âm lịch) tưởng niệm Đức Thánh Trần Hưng Đạo – vị anh hùng dân tộc có công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên thế kỷ XIII.

Lễ hội đền Tranh năm 2026 diễn ra trong 4 ngày, từ 26 đến 29/3 (tức từ ngày 8 đến 11/2 Âm lịch), với nhiều hoạt động phong phú. Phần lễ được tổ chức trang nghiêm, gồm các nghi thức truyền thống như: lễ tế, lễ trình, lễ rước nước, lễ khai quang tịnh đền, lễ dâng hương… thể hiện lòng thành kính đối với các bậc tiền nhân. Phần hội sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao đặc sắc như: múa lân sư rồng, biểu diễn võ thuật, chương trình nghệ thuật “Đền Tranh – điểm hẹn linh thiêng” cùng các trò chơi dân gian: kéo co, đập niêu, bắt trạch trong chum, đi cầu kiều trên cạn, bịt mắt bắt dê; các giải thể thao như: bóng chuyền hơi, pháo đất, vật dân tộc… tạo không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng.

Nghệ nhân Ưu tú Lưu Đức Anh Tuấn đọc chúc văn tri ân công lao của Quan lớn Tuần Tranh.

Lễ hội không chỉ là dịp sinh hoạt văn hóa tâm linh mà còn thể hiện khát vọng, tinh thần sáng tạo và sự gắn bó của Nhân dân địa phương với di sản cha ông. Thông qua việc tổ chức lễ hội bài bản, quy mô, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tại đền Tranh tiếp tục được chú trọng, góp phần làm sống lại những giá trị truyền thống tốt đẹp của vùng quê văn hiến.

Đồng thời, việc phát triển lễ hội gắn với du lịch đã mở ra hướng đi mới trong khai thác tiềm năng di tích, quảng bá hình ảnh địa phương, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Đền Tranh ngày càng khẳng định vị thế là điểm đến văn hóa tâm linh hấp dẫn, góp phần gìn giữ và lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc trong đời sống đương đại.

Màn trống hội.

Huyền tích Quan Lớn Tuần Tranh – niềm tin tín ngưỡng dân gian

Sáng ngày 28/3, trong không khí tưng bừng, náo nức của ngày khai hội, đông đảo người dân địa phương, du khách thập phương tham gia nghi lễ rước nước thiêng đặc biệt ở ngã ba sông. Nghi thức này mang nét văn hóa riêng biệt, gắn với tín ngưỡng thờ thủy thần sông Tranh (nay là sông Luộc, xã Ninh Giang).

Nghi thức rước nước thiêng ngã ba sông.

Ngay từ sáng sớm, Kiệu Quan lớn Tuần Tranh được rước ra khu vực ngã ba sông, nơi được coi là có mạch nguồn nước thiêng. Tháp tùng là đoàn lân sư rồng, đoàn trống chiêng, cờ, kiệu, đặc biệt có đoàn khiêng chĩnh để lấy nước thiêng. Tham gia đoàn có đủ già trẻ, gái, trai và đông đảo du khách thập phương. Đoàn xuất phát từ đền Tranh đi qua các tuyến phố của xã rồi đến điểm lấy nước là ngã ba sông, cách khoảng gần 2km.

Sau khi thực hiện nghi lễ lấy nước thiêng, đoàn rước về đền trong tiếng trống, tiếng chiêng rộn rã cùng không khí náo nhiệt, vui tươi. Hai bên đường, người dân xếp hàng đón đợi, nhiều người dân sắm sửa, bày biện mâm lễ cúng trước cửa nhà để dâng lễ bày tỏ lòng thành. Điểm nhấn mỗi lần đến điểm dừng chân, đội múa lân rồng biểu diễn sôi động, đội rước kiệu thực hiện nghi thức kiệu quay, kiệu Quan lớn Tuần Tranh mỗi lần chạy nhanh như gió khiến đoàn người lại chạy đuổi theo trong tiếng reo hò. Một số người dân ven đường còn đốt pháo hoa tạo nên không gian lễ hội vui tươi, náo nhiệt.

Ngã ba sông nơi thực hiện nghi lễ rước nước.

Nước thiêng lấy từ về sông sẽ được đưa vào trong Cung cấm để làm lễ Mộc dục và dùng chính nước này để bao sái tượng Quan lớn Tuần Tranh trong gian hậu cung. Cùng với nghi thức rước nước, trong khuôn khổ lễ hội còn nhiều hoạt động đặc sắc khác như trò chơi dân gian (kéo co, cờ tướng, đập niêu đất, bịt mắt bắt dê, vật dân tộc,...); gian trưng bày sản phẩm OCOP, sản phẩm làng nghề đặc trưng địa phương.

Quan Lớn Tuần Tranh (dân gian gọi là Đệ Ngũ Vương Quan) là một vị thủy thần sông nước. Trong dân gian truyền nhau rất nhiều câu chuyện truyền thuyết thần kỳ về Quan lớn Tuần Tranh.

Hình ảnh náo nhiệt khi thực hiện rước nước về đền.

Theo truyền thuyết, Quan lớn Tuần Tranh là hoàng tử thứ 5 của vua Thủy Tề, được giao cai quản ngã 3 sông Tranh (nay là ngã ba sông Luộc), nơi giao nhau của 3 vùng đất Ninh Giang - Vĩnh Bảo - Thái Bình xưa. Ông là người có công lao trong việc khai phá, canh giữ vùng đất sông Tranh nên được vua phong hầu. Ông phải lòng một cô gái xinh đẹp là vợ lẽ của quan Phủ, nhưng cô giấu ông thân phận của mình. Vì tội này vua phạt đầy ải ông lên biên giới phía Bắc. Để chứng tỏ mình vô tội, ông đã gieo mình xuống sông Kỳ Cùng, tỉnh Lạng Sơn, rồi xác ông trôi về bến đò Tranh, nơi ông dựng nghiệp năm xưa.

Người dân ven đường bày các mâm lễ dâng Quan với mong cầu năm mới nhiều thuận lợi.

Cũng theo truyền thuyết, vào thời nhà Trần, tại vùng ngã ba sông Tranh giao với sông Luộc, người dân đã lập ra một ngôi đền thờ vị thủy thần cai quản khúc sông này. Đền ban đầu là ngôi miếu nhỏ, còn gọi là Tranh Giang Đại Vương cổ miếu, nằm sát bến sông nên thường bị tác động của thủy triều và dòng nước xoáy. Do bờ sông thường bị xói lở nên đến năm 1935, người dân lập một đền thờ mới tại làng Tranh Xuyên.

Căn cứ vào hệ thống bia ký tại đền, năm Tự Đức thứ năm (1852), ngôi đền được trùng tu tôn tạo trên quy mô lớn, với những mảng chạm khắc cầu kỳ, tinh xảo, có tượng Quan lớn Tuần Tranh. Năm 1887, Pháp chiếm Hải Dương và Ninh Giang, chúng đóng quân ở thành Đô Giang (nay thuộc xã Ninh Giang) và sử dụng một số công trình kiến trúc để làm nơi đóng quân, trong đó có đền Tranh, mặc dù vậy chúng cũng không dám phá đền vì nghe danh đền rất thiêng.

Sau này nhân dân xây một đền Tranh mới ở giữa phố của thị trấn Ninh Giang cũ theo kiểu nội công ngoại quốc, có tam quan do ông Đào Lạng ở xã Văn Hội cung tiến. Đền có tổng số 127 gian trên khu đất rộng 4 mẫu Bắc Bộ. Năm 1946, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, thực hiện tiêu thổ kháng chiến, đền bị phá chỉ còn 3 gian cung cấm. Năm 1954, đền Tranh được phục dựng để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng trong nhân dân. Đến năm 1966, do nhu cầu mở rộng doanh trại quân đội, nhân dân địa phương cùng Lữ đoàn 513 (Quân khu 3) chuyển ngôi đền về địa điểm hiện nay.

Những truyền thuyết được lưu truyền rất khó để kiểm chứng nhưng đến nay, nhiều người dân vẫn truyền nhau về sự linh thiêng của ngôi đền và những giá trị tốt đẹp trong tín ngưỡng dân gian.

Trải qua nhiều thế kỷ, với những biến cố thăng trầm của lịch sử, đền Tranh vẫn giữ được bản sắc văn hóa độc đáo. Nơi đây còn lưu giữ được nhiều hiện vật, tư liệu lịch sử có giá trị như cuốn thư, linh vật, hoa văn thời Trần, đại tự, câu đối, bi ký... chứa đựng giá trị nghệ thuật kiến trúc với 34 gian, bao gồm 7 gian tiền tế, 7 gian trung từ, các gian nhà nối, hậu cung, đông vu và nhiều công trình phụ trợ khác. Đền Tranh ngày nay đã được tôn tạo trở thành một công trình kiến trúc tâm linh lớn và cũng là một trong những ngôi đền thiêng biểu tượng của vùng Đồng Bằng Bắc bộ.

Trải qua thời gian, Lễ hội đền Tranh đã trở thành một nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc, ăn sâu vào tiềm thức của người dân địa phương, trở thành nơi hội tụ, bảo lưu và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống. Qua nhiều thế hệ, những nét cơ bản của lễ hội vẫn được duy trì. Ngày nay, lễ hội đền Tranh vẫn giữ nguyên được những giá trị khoa học vốn có của một lễ hội truyền thống. Những giá trị đó giúp các nhà khoa học có thể tìm hiểu, nghiên cứu một cách chân thực về tri thức, đời sống, phong tục tập quán nhằm bổ sung cho kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.

Hải Ninh