Thanh Hóa: Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tại Bảo tàng gốm Tam Thọ

Ngài Pavlin Todorov - Đại sứ Bulgaria cùng các chuyên gia, nhà nghiên cứu văn hóa của Việt Nam đang lắng nghe Bà Nguyễn Thanh Hiền, Giám đốc Bảo tàng gốm Tam Thọ giới thiệu về các hiện vật trưng bày tại bảo tàng.

Sự kiện công bố thành lập Bảo tàng gốm Tam Thọ, vinh danh Cây di sản Linh Kỳ Mộc và tổ chức Hội thảo “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống” do Hội Nghiên cứu Khoa học Đông Nam Á - Việt Nam phối hợp Ủy ban nhân dân tỉnh Thanh Hóa và Viện Nghiên cứu Văn hóa Truyền thống Việt Nam thực hiện mới đây cho thấy một hướng đi rõ ràng, khi đánh thức di sản bằng tư duy mới, kết nối quá khứ với hiện tại trong một chỉnh thể sống động.

Bảo tàng gốm Tam Thọ hiện lưu giữ và trưng bày gần 10.000 hiện vật gốm, trong đó có nhiều hiện vật được khai quật tại Gò Án Lớn, thuộc khu di tích lò gốm cổ Tam Thọ. Khu lò gốm này được nhà khảo cổ học người Thụy Điển O. Janse phát hiện từ năm 1937 và tiến hành khai quật trong giai đoạn 1937-1939. Những công bố của ông đã đưa Tam Thọ trở thành một trong những địa điểm khảo cổ nổi tiếng, không chỉ trong nước mà còn trên thế giới.

Video Lễ công bố Quyết định thành lập Bảo tàng gốm Tam Thọ, trao Bằng Cây di sản Việt Nam và Hội thảo bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.

Những hiện vật phản ánh sinh hoạt, kỹ nghệ và thẩm mỹ của cư dân cổ này không những có giá trị khảo cổ mà còn mang thông điệp về sự phát triển liên tục của văn hóa Việt. Trong dòng chảy ấy, gốm Tam Thọ thể hiện sự tiếp nối tinh hoa Đông Sơn, đồng thời ghi nhận dấu ấn giao thoa văn hóa trong từng giai đoạn lịch sử.

Các đại biểu cắt băng thành lập Bảo tàng gốm Tam Thọ.

Không gian trưng bày được đặt trong tổng thể khu sinh thái Linh Kỳ Mộc, tạo nên mô hình kết hợp giữa bảo tồn, trải nghiệm và giáo dục. Người tham quan sau khi quan sát hiện vật còn được tương tác, cảm nhận chiều sâu văn hóa qua các hoạt động thực tế. Chính cách tiếp cận này đã góp phần đưa di sản trở lại gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Điểm nhấn đặc biệt trong sự kiện là việc công nhận cây Linh Kỳ Mộc hơn 1.500 năm tuổi là Cây di sản Việt Nam. Hình ảnh cây cổ thụ đứng vững qua hàng thiên niên kỷ gợi nhắc về sự tiếp nối của tự nhiên và văn hóa, về mối liên hệ bền chặt giữa con người và môi trường sống. Đây cũng là biểu tượng cho sức sống lâu dài của các giá trị truyền thống khi được gìn giữ đúng cách.

Cây Nhội (hay còn gọi là cây Linh Kỳ Mộc) nằm trong khuôn viên Khu du lịch sinh thái Linh Kỳ Mộc (Thanh Hóa).

Ấn tượng sâu sắc trước chiều dày lịch sử của Thanh Hóa, Ngài Pavlin Todorov - Đại sứ Bulgaria tại Việt Nam bày tỏ: “Tôi thực sự cảm nhận được sức sống của một nền văn hóa kéo dài qua hàng nghìn năm. Những di chỉ khảo cổ và hiện vật không chỉ thể hiện trình độ kỹ thuật mà còn phản ánh thế giới quan của người Việt cổ. Sự tiếp nối giữa các di chỉ tiền sử, văn hóa Đông Sơn và nghệ thuật gốm đã mang lại cho tôi một nhận thức rõ ràng về sự phát triển liên tục của văn hóa Việt Nam. Đây là minh chứng cho khả năng thích ứng và sáng tạo trong suốt chiều dài lịch sử”.

Đại sứ Pavlin Todorov cũng không khỏi xúc động khi chứng kiến lễ trao bằng công nhận cây cổ thụ 1.500 năm tuổi Linh Kỳ Mộc, được vinh danh là Cây Di sản Việt Nam tại sự kiện. Đây không chỉ là một thực thể tự nhiên, mà còn là một biểu tượng sống động của thời gian, của sức sống bền bỉ và của sự kết nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Đó là một minh chứng sâu sắc cho tầm quan trọng của việc gìn giữ thiên nhiên như một phần không thể tách rời của di sản văn hóa.

Bảng chữ cái Kirilic - hiện vật mang đậm bản sắc văn hóa Bulgaria.

Nhân dịp này, Ngài Đại sứ Pavlin Todorov đã trao tặng Bảo tàng gốm Tam Thọ một hiện vật mang đậm bản sắc văn hóa Bulgaria. Đó là một tấm bảng khắc các chữ cái Kirilic và một chiếc khăn truyền thống với những họa tiết đặc trưng của Bulgaria. Bảng chữ cái Kirilic, được hình thành từ thế kỷ IX bởi hai anh em nhà truyền giáo Kiril và Metodi, là một trong những đóng góp quan trọng của Bulgaria đối với di sản văn hóa châu Âu và thế giới. Đây không chỉ là một hệ thống chữ viết, mà còn là biểu tượng của tri thức, bản sắc và sự phát triển văn hóa, tinh thần của nhiều dân tộc. Ngày nay, bảng chữ cái Kirilic vẫn đang được sử dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia và là một phần trong không gian văn hóa chung của châu Âu.

Hội thảo khoa học trong khuôn khổ sự kiện đã thu hút 41 bài tham luận cùng nhiều ý kiến từ các nhà quản lý, chuyên gia và nhà nghiên cứu. Các tham luận tập trung vào việc nhận diện giá trị, xây dựng tiêu chí bảo tồn và đề xuất giải pháp cụ thể. Một trong những điểm đáng chú ý là cách tiếp cận tổng thể, kết nối di sản vật thể, thiên nhiên và tri thức khoa học thành một chỉnh thể thống nhất.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Xuân Phi, Viện trưởng Nghiên cứu, ứng dụng văn hóa truyền thống Việt Nam: “Cần sớm triển khai hiệu quả Luật Di sản theo hướng khuyến khích phát triển bảo tàng tư nhân, qua đó huy động nguồn lực xã hội và nâng cao trách nhiệm của mỗi cá nhân trong việc gìn giữ giá trị văn hóa. Việc bảo tồn sẽ đạt hiệu quả cao hơn khi có sự đồng hành giữa Nhà nước, người dân và khu vực tư nhân. Mỗi bên cần phát huy thế mạnh để vừa gìn giữ, vừa đưa di sản vào đời sống hiện đại”.

Ngài Pavlin Todorov - Đại sứ Bulgaria tại Việt Nam trao tặng đại diện lãnh đạo Bảo tàng gốm Tam Thọ bảng khắc chữ cái Kirilic và chiếc khăn truyền thống với những họa tiết đặc trưng của Bulgaria.

Đặc biệt, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Phi đề cập đến giáo dục như một giải pháp dài hạn: “Cần đưa nội dung bảo tồn di sản vào trường học, kết hợp công nghệ và tăng cường trải nghiệm thực tế để thu hút thế hệ trẻ. Đây là nền tảng quan trọng cho sự phát triển lâu dài của văn hóa”.

Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Phương, Viện trưởng Công nghệ giáo dục ASEAN, Hội Nghiên cứu khoa học về Đông Nam Á - Việt Nam, đánh giá: “Việc ra mắt bảo tàng gốm cổ tư nhân và công nhận cây di sản là hướng đi mới nhằm huy động nguồn lực trong nhân dân cho công tác bảo tồn và phát triển công nghiệp văn hóa theo định hướng của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị”.

Sự tham gia của khu vực tư nhân đóng vai trò quan trọng trong việc đa dạng hóa nguồn lực, tạo thêm động lực cho các hoạt động bảo tồn. Khi được tổ chức hợp lý, các mô hình này có thể góp phần nâng cao giá trị kinh tế của di sản, đồng thời vẫn giữ được bản sắc văn hóa.

Các đại biểu dự Hội thảo "Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống".

Thanh Hóa, với chiều sâu lịch sử và nền tảng văn hóa phong phú, đang từng bước khẳng định vai trò trong bản đồ di sản quốc gia. Dòng sông Mã, các di chỉ khảo cổ, hệ thống hiện vật phong phú cùng những giá trị phi vật thể đã tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, di sản đứng trước cả cơ hội lẫn thách thức. Cơ hội nằm ở khả năng quảng bá rộng rãi, thu hút du khách và tạo giá trị kinh tế. Thách thức lại đến từ nguy cơ thương mại hóa, làm biến dạng hoặc đánh mất bản sắc nếu thiếu định hướng phù hợp. Chính vì vậy, việc xây dựng các mô hình bảo tàng ngoài công lập như bảo tàng gốm Tam Thọ mang ý nghĩa quan trọng, góp phần định hình cách làm mới trong bảo tồn. Hành trình bảo tồn vì thế không dừng lại ở việc lưu giữ mà còn hướng đến việc tạo dựng giá trị mới trên nền tảng truyền thống. Đó là quá trình vừa kế thừa, vừa sáng tạo, đòi hỏi sự chung tay của nhiều chủ thể.

HOÀI THU