Hà Nội: Ngọn đèn hiếu học nghìn năm dưới mái đền Văn Hiến

Bậc đại thần kiệt xuất thời Lý

Tô Hiến Thành (1102–1179), hiệu Phi Diên, là người vùng đất cổ Ô Diên, gắn với làng Hạ Mỗ, nay thuộc xã Ô Diên, TP. Hà Nội. Sinh trưởng trên mảnh đất giàu truyền thống văn hiến, ông nổi danh là bậc đại thần văn võ song toàn, có tài thao lược và đức độ hơn người. Với ý chí tự học bền bỉ, ông đỗ Thái học sinh, từng bước khẳng định tài năng và trở thành một trong những trụ cột của triều đình nhà Lý. 

Không chỉ có những đóng góp quan trọng trên phương diện chính trị, quân sự, Tô Hiến Thành còn được ghi nhận với những dấu ấn trong việc chăm lo nền văn hóa, giáo dục nước nhà. Theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục, năm 1070, triều đình cho xây dựng Văn Miếu, thờ Chu Công và Khổng Tử. Đến năm Bính Tý (1156), Tô Hiến Thành tâu xin vua lập miếu riêng thờ Khổng Tử. Vua Lý Anh Tông thuận theo lời tâu, cho dựng miếu thờ Khổng Tử ở phía Nam thành Thăng Long.

Những đóng góp ấy thể hiện tầm nhìn của một vị đại thần đối với việc phát triển giáo dục, đề cao hiền tài và vun đắp nền văn hiến Đại Việt. Tên tuổi và sự nghiệp của ông vì thế không chỉ gắn với tài năng trị nước, mà còn với những giá trị văn hóa, học thuật được các thế hệ sau trân trọng và kế thừa.

Tượng danh nhân Tô Hiến Thành tại đền Văn Hiến, xã Ô Diên, Hà Nội

Bên cạnh những đóng góp về văn hóa, giáo dục, Tô Hiến Thành còn là một vị tướng tài ba, có nhiều công lao trên mặt trận quân sự. Ông từng tham gia dẹp loạn Thân Lợi, trấn giữ biên thùy phía Tây và phương Nam, góp phần bảo vệ vững chắc bờ cõi Đại Việt, khiến các nước láng giềng phải kiêng nể. Trên lĩnh vực kinh tế, ông luôn quan tâm đến đời sống của bá tánh, chú trọng phát triển nông nghiệp và tổ chức khai hoang vùng ven biển, góp phần mở mang sản xuất, ổn định đời sống nhân dân. Đặc biệt, với cương vị Thái phó, phụ chính đại thần, ông thể hiện bản lĩnh của một chính khách lỗi lạc, chấp pháp nghiêm minh và nêu cao tấm gương chí công vô tư khi tiến cử người tài giúp nước chứ không vì tình riêng.

Văn Hiến Đường: Nơi phụng thờ thần chủ và mạch nối ngàn năm 

Sau khi người con ưu tú của quê hương qua đời, người dân làng Hạ Mỗ đã xây lăng mộ và tôn ông làm thần chủ của đền Văn Hiến. Cảm phục tấm lòng chí công vô tư, đức độ sáng ngời cùng những đại công lao với non sông, nhân dân khắp mọi miền đều đời đời tri ân, ngưỡng vọng. Hiện nay cả nước có khoảng hơn 100 điểm thờ phụng ông. 

Cổng đền Văn Hiến đề bốn chữ Hán lớn “Thánh vực hiền quan”

Đền Văn Hiến (tên chữ Hán là Văn Hiến Đường) tọa lạc tại làng Hạ Mỗ, xã Ô Diên, Hà Nội. Tiền thân là văn chỉ thờ Khổng Tử, nơi tôn vinh truyền thống khoa bảng của địa phương. Năm 1908 (Duy Tân thứ 2), sau lễ Đồng giáng bút tại chùa Hải Giác, các nho sĩ và nhân dân địa phương, tiêu biểu là 111 cụ trong hội Đền Văn Hiến, đã chung tay quy hoạch, sửa sang khuôn viên đền.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa sâu sắc, đền được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia vào tháng 10/1991. Di tích tiếp tục được gìn giữ, tôn tạo, nổi bật là lễ khánh thành tượng đồng danh nhân Tô Hiến Thành năm 2003 do con cháu các dòng họ và nhân dân công đức, cùng dự án tu bổ quy mô lớn của UBND huyện Đan Phượng giai đoạn 2005–2006. Sau khi được tôn tạo khang trang, đền Văn Hiến trở thành điểm đến văn hóa trang nghiêm, vinh dự đón nhiều vị lãnh đạo và nguyên thủ quốc gia đến thăm, viếng.

Khát vọng vươn tầm danh nhân thế giới

Hiện nay, địa phương đang tích cực hoàn thiện hồ sơ khoa học đệ trình UNESCO công nhận Thái úy Tô Hiến Thành là Danh nhân văn hóa thế giới. Theo chia sẻ của ông Nguyễn Thế Bách, Trưởng ban Quản lý Di tích đền Văn Hiến, hồ sơ dự kiến sẽ được gửi đi vào cuối năm nay với kỳ vọng sang năm sẽ có quyết định chính thức, hướng tới việc tổ chức đại lễ kỷ niệm trọng thể vào giai đoạn 2029 - 2030. Để phục vụ công tác làm hồ sơ, địa phương đã kết nối với dòng họ Tô trên toàn quốc, đồng thời phối hợp cùng đoàn chuyên gia đi ròng rã suốt nhiều ngày từ Hà Nội vào Hà Tĩnh để khảo sát tại các điểm thờ tự, thu thập tài liệu thực địa làm minh chứng sống động cho sự sùng kính, tôn thờ của nhân dân khắp mọi miền đối với Thái úy Tô Hiến Thành.

Ông Nguyễn Thế Bách chia sẻ về định hướng phát triển của đền

Cùng với tiến trình hoàn thiện hồ sơ danh nhân, địa phương cũng đang xúc tiến kế hoạch mở rộng khuôn viên di tích để tương xứng với tầm vóc mới. Đứng trước định hướng phát triển trong tương lai, ông Nguyễn Thế Bách chia sẻ: “Dự kiến đến năm 2029 - 2030, sau khi hoàn thành việc mở rộng đền, các sự kiện và ngày lễ sẽ được tổ chức với quy mô lớn hơn rất nhiều. Bởi vì một khi cụ đã được công nhận là danh nhân thế giới thì phải có không gian đủ tầm để đón tiếp bạn bè quốc tế cùng nhân dân cả nước về tụ hội.”

Mạch nguồn hiếu học - Niềm tự hào của người dân đất cổ 

Đối với người dân Hạ Mỗ, đền Văn Hiến giữ vị trí thiêng liêng trước hết bởi nơi đây là cái nôi nuôi dưỡng và thắp sáng truyền thống hiếu học của cả vùng quê. Tiếp nối tư tưởng trọng học của Thái úy Tô Hiến Thành, các trường học trong vùng thường xuyên tổ chức cho học sinh về đền dâng hương, xin chữ. Mỗi độ Tết đến xuân về hay trước những mùa thi cử quan trọng, từng đoàn sĩ tử lại tìm về trước ban thờ cụ để xin chữ, cầu mong tâm trí được hanh thông, vững vàng và bình tĩnh trước ngày vượt vũ môn.

Trò chuyện về truyền thống hiếu học của quê hương, ông Nguyễn Trọng Hà (66 tuổi, người làng Hạ Mỗ) tự hào chia sẻ: “Người làng Hạ Mỗ ai cũng lấy tấm gương cụ Tô Hiến Thành làm gốc. Ngày xưa khó khăn cụ còn đỗ đạt thành tài, nay điều kiện đủ đầy hơn, con cháu càng phải nhìn vào đền Văn Hiến mà cố gắng học tập cho nên người.”

Không chỉ là điểm tựa tinh thần của đạo học, ngôi đền còn gắn bó máu thịt với đời sống thường nhật khi cửa đền luôn rộng mở để bà con vào dạo bộ, hóng mát, tổ chức các hoạt động văn hóa thể thao. Đặc biệt, mối gắn kết thiêng liêng ấy càng thêm bền chặt khi cứ đến ngày 16 tháng Giêng âm lịch, hậu duệ của 111 cụ tiền bối từng có công tôn tạo đền năm xưa lại tề tựu đông đủ để dâng hương, thụ lộc và sum vầy liên hoan. 

Khuôn viên xanh mát, thanh tịnh của đền Văn Hiến gắn bó với nhịp sống thường nhật của người dân

Chứng kiến nếp sống gắn kết bền bỉ ấy cùng khát vọng giữ lửa đạo học nơi đất cổ, ông Bách gửi gắm nhiều trăn trở tới thế hệ trẻ hôm nay: “Ngày xưa các cụ trông nom đền chỉ bằng kinh nghiệm dân gian, không có máy móc hiện đại như bây giờ. Lớp trẻ ngày nay có học thức, có công nghệ thì phải đi xa hơn, nhìn rộng hơn. Giữ gìn bản sắc là cái gốc, nhưng trách nhiệm của các cháu là phải đem tri thức và sự năng động của mình để quảng bá, đưa tiếng thơm của cụ Tô Hiến Thành và ngôi đền Văn Hiến lan tỏa rộng rãi ra cả nước và thế giới.”

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, đền Văn Hiến hôm nay vẫn đứng sừng sững như một biểu tượng của lòng kiên trung và đạo học nghìn năm trên mảnh đất cổ Ô Diên. Ngôi đền không chỉ gìn giữ những giá trị vàng son trong quá khứ, mà chính ngọn lửa hiếu học cùng nhân cách chính trực của bậc hiền thần thời Lý sẽ mãi là kim chỉ nam soi đường, tiếp thêm niềm tự hào và sức mạnh cho bao thế hệ cháu con vững bước vào tương lai.

Hương Giang