GS Tôn Thất Tùng và những ca mổ sinh tử trên chiến trường Điện Biên Phủ

Trong hơn một tháng trực tiếp có mặt tại chiến trường Điện Biên Phủ, giữa mưa bom bão đạn và điều kiện thiếu thốn trăm bề, GS.BS Tôn Thất Tùng đã sát cánh cùng các bác sĩ, y sĩ, hộ lý làm việc gần như không ngơi nghỉ để cứu chữa thương binh.

GS Tôn Thất Tùng. Ảnh tư liệu.

Không chỉ trực tiếp phẫu thuật, ông còn đi thăm khám tại các đội điều trị, tổ chức phổ biến kỹ thuật chuyên môn, bàn phương án tổ chức mổ xẻ ở các tuyến quân y và tham gia hội chẩn nhiều ca thương nặng. Với trình độ ngoại khoa xuất sắc và tinh thần tận tụy hiếm có, giáo sư cùng đồng nghiệp thực hiện các ca mổ liên tục ngày đêm, cứu sống hàng trăm thương binh nặng ngay giữa chiến trường khốc liệt.

Trong hoàn cảnh gian nan ấy, ông vẫn không ngừng sáng tạo, tìm ra nhiều giải pháp góp phần tháo gỡ khó khăn cho quân y mặt trận, nâng cao hiệu quả cứu chữa thương binh giữa điều kiện dã chiến vô cùng khắc nghiệt.

28 năm sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, một sự trùng hợp đặc biệt khiến nhiều người xúc động khi GS.BS Tôn Thất Tùng qua đời đúng vào ngày 7/5/1982 — ngày kỷ niệm Chiến thắng Điện Biên Phủ.

Hành trình lên Điện Biên

Cuối năm 1953, cuộc kháng chiến chống Pháp bước sang giai đoạn phản công, quân đội ta mở chiến dịch Điện Biên Phủ. Chính phủ đã huy động sức người, sức của tối đa cho mặt trận.

Cuối tháng 3/1954, Hồ Chủ tịch cử BS Tôn Thất Tùng-Thứ trưởng Bộ Y tế, cố vấn giải phẫu của Bộ Tổng tư lệnh Quân đội Nhân dân Việt Nam và BS Vũ Đình Tụng- Bộ trưởng Bộ Thương binh ra thăm mặt trận và trực tiếp làm công tác phẫu thuật cứu chữa thương binh.

Nhận lệnh ngày 23/3, chiều tối hai ngày sau, hai vị bác sĩ cùng đoàn phẫu thuật đáp thuyền nan từ Chiêm Hóa theo sông Lô xuôi về Tuyên Quang, nơi có một ôtô tải chờ sẵn, lên đường ra ngay mặt trận. Ai cũng lo đến trễ vì mặt trận chuẩn bị bước vào giai đoạn 2 với khẩu hiệu: “Quyết tâm tiêu diệt tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ”.

GS Tôn Thất Tùng, Thứ trưởng Bộ Y tế (trái) và GS. Hồ Đắc Di, Hiệu trưởng Trường đại học Y trong rừng Chiêm Hóa, Tuyên Quang (1947-1954). Ảnh tư liệu.

Trong cuốn “Đường vào khoa học của tôi”, GS Tôn Thất Tùng kể lại chặng đường lịch sử: “Ngày 23/3/1954, tôi nhận được thư của anh Bảy cho biết, có chỉ thị cho tôi và cụ Vũ Đình Tụng lên tham gia công tác mổ xẻ cho thương binh ở Điện Biên Phủ.

25/3/1954 khi đeo ba lô bước xuống thuyền nan vào một buổi chiều sắp tối để kịp đi Tuyên Quang, tôi rất cảm phục sự giản dị và hiệu lực tổ chức của ta trong thời chiến. Lúc sáng tôi chỉ nhận được một lá thư, phải nói là một mảnh giấy thiếu sạch sẽ trong một phong bì lộn lại với một hàng chữ nói tôi phải đi ngay lên mặt trận Điện Biên Phủ và một chữ ký quen thuộc. Thế là chiều đến, đợi máy bay “đi ngủ”, cùng với đoàn mổ xẻ riêng, chúng tôi đáp thuyền nan xuôi ngay về Tuyên, theo sông Lô chảy xiết, xuyên bao nhiêu rừng và thác để đến đúng giờ ở chỗ hẹn.

Chúng tôi biết rằng mặt trận Điện Biên Phủ sắp vào giai đoạn hai, sau khi chúng ta chiếm hai đồi Độc Lập và Him Lam. Đảng và Chính phủ đã đưa ra khẩu hiệu Quyết tâm tiêu diệt tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ. Chúng tôi ai cũng áy náy sợ đến trễ. May sao đến Tuyên, ôtô đã chờ sẵn, thế là chúng tôi đi ngay về chợ Hiên. Trong khi đi đường, khi mổ xẻ trong các hầm, các đội điều trị chúng tôi đã học được một bài học không bao giờ quên, một bài học về tin tưởng vào sức mạnh của dân tộc ta, bài học về tinh thần hy sinh của Nhân dân ta, bài học về sự lãnh đạo cương quyết của Đảng và Chính phủ kháng chiến...”.

2/4/1954, GS Tôn Thất Tùng lên đến Điện Biên. Ông được phân công làm Cố vấn ngoại khoa, trực tiếp công tác tại đội điều trị 1 - nơi tiếp nhận các ca chấn thương sọ não, loại thương tích nặng nhất trong chiến dịch.

Ngày 3/4, đoàn đến nơi đóng quân của đội điều trị I, được bố trí ở tại một lán nhỏ ven suối. Đội điều trị I do Sinh viên Đào Bá Khu là Đội trưởng làm nhiệm vụ của một bệnh viện dã chiến, thu dung thương bệnh binh của Mặt trận, chuyên xử trí các vết thương ở đầu và sọ não. Bệnh viện dựng dưới rừng cây có phòng mổ và các lán thương binh nằm trên các sàn bằng nứa.

Trong điều kiện làm việc cực kỳ thiếu thốn nhưng với bàn tay tài hoa và kinh nghiệm ngoại khoa dày dạn, BS Tôn Thất Tùng đã miệt mài trong phòng mổ, góp phần giành lại sự sống cho hàng trăm thương binh giữa chiến trường Điện Biên khốc liệt.

Những ca mổ sinh tử dưới mưa bom Điện Biên Phủ

Tại Chiến dịch Điện Biên Phủ, BS Tôn Thất Tùng trực tiếp công tác ở Đội điều trị I, nơi chuyên tiếp nhận và xử lý các ca chấn thương vùng đầu, sọ não, những loại thương tích nguy hiểm và phức tạp bậc nhất trên chiến trường.

Sự có mặt trực tiếp của ông tại mặt trận không chỉ góp phần cứu chữa hàng trăm thương binh mà còn mở ra hướng đi mới cho ngành quân y Việt Nam: tổ chức điều trị chuyên khoa ngay tại tuyến chiến dịch. Trong điều kiện chiến tranh khốc liệt, rất nhiều thương bệnh binh đã được ông cùng đồng nghiệp cứu chữa, hồi phục để tiếp tục chiến đấu và lao động phục vụ kháng chiến.

Nữ y tá tận tình bón từng thìa cháo cho thương binh ngoài hỏa tuyến. Ảnh tư liệu.

Trong hồi ký, BS Tôn Thất Tùng kể lại: “Hôm qua bắt tay vào mổ và xem bệnh các anh em thương binh rải rác ở các lán. Đội điều trị I là nơi chữa những trường hợp bị thương nặng, đặc biệt là vết thương sọ não. Bệnh viện dựng dưới rừng cây nhỏ nằm giữa những đồi tranh. Để phục vụ cho việc điều trị, bệnh viện thường có 5, 6 bác sĩ, hơn 30 vừa y sĩ, y tá, một số nhân viên và mấy đội dân công. Anh em thương binh nằm trên những sàn nứa.

Tôi trực tiếp phụ trách các vết thương về sọ não. Các chiến sĩ của chúng ta là những con người đặc biệt quý và bộ óc của anh em là đáng quý nhất. Phải làm sao cho các anh bị thương ở sọ não chóng khỏi để tiếp tục suy nghĩ, làm việc và chiến đấu bình thường. Đó là một việc làm có nhiều khó khăn. Biết bao nhiêu công việc đang đặt ra trước mắt đòi hỏi phải suy nghĩ và giải quyết để góp phần vào chiến dịch lớn lao này”.

Ảnh tư liệu.

Giữa chiến trường ngập khói lửa, các y bác sĩ vừa làm việc vừa đối mặt với bom đạn và điều kiện thiếu thốn đến tận cùng. Nhưng trong lán mổ dựng tạm giữa rừng, những ca phẫu thuật vẫn diễn ra không ngừng nghỉ.

“Máy bay ném bom xung quanh. Mổ xẻ cứ mổ xẻ... Ruồi vàng cắn mạnh, chân tay, người sưng vù. Nhớ đến ba nỗi khổ của Tây Bắc: “ruồi vàng, bọ chó, gió Than Uyên (gió Lào)”.

Tối về, mổ xong, mệt quá không ăn hết bát cơm. Mổ đầu não mệt vì luôn luôn tiêm thuốc tê và phải luôn luôn cắt gân xương đầu, mệt nhức cả mười ngón tay, đau hết các bắp thịt. Thương binh lên đến 700 mà chỉ có 6 y sĩ và 20 hộ sĩ, anh em phòng mổ ai nấy đều mệt bã người, không ai ăn được cơm”.

Không chỉ thiếu thuốc men, dụng cụ y tế, các y bác sĩ còn phải chống chọi với khí hậu khắc nghiệt của núi rừng Tây Bắc. Dĩn, ruồi vàng xuất hiện dày đặc, khiến chân tay mọi người sưng vù. Với thương binh, ruồi bâu vào vết thương gây nhiễm trùng, sinh giòi, đau đớn vô cùng.

Chăm sóc thương bệnh binh tại chiến trường Điện Biên Phủ. Ảnh tư liệu.

Trước tình trạng đó, sau nhiều ngày suy nghĩ, BS Tôn Thất Tùng đã đưa ra một sáng kiến đặc biệt. Ông sử dụng quinacrin, loại thuốc điều trị sốt rét có sẵn pha thành dung dịch 1% để rửa các vết thương có giòi.

Kết quả vượt ngoài mong đợi khi các vết thương nhanh chóng sạch, giảm nhiễm trùng rõ rệt. Sáng kiến này sau đó được phổ biến rộng rãi cho quân y toàn mặt trận để xử lý các vết thương tương tự.

Chiều 7/5/1954, Chiến dịch Điện Biên Phủ toàn thắng. Trong hồi ký, ông bày tỏ những dòng xúc động: “Nếu không có cuộc kháng chiến vĩ đại này, có lẽ không bao giờ mình thấy rõ tinh thần anh dũng của Nhân dân ta, một dân tộc anh hùng đã từng chống ngoại xâm. Kháng chiến, chiến trường đã thay đổi rất nhiều con người của mình, đã cách mạng rất mạnh mẽ tư tưởng và hành động của mình”.

Và ngay trong đêm chiến thắng ấy, giữa chiến trường Điện Biên, người bác sĩ đã hướng lòng mình về gia đình: “Em và các con Trân, Bách ơi! Chiến sĩ Điện Biên Phủ đã chiến thắng. Một trang lịch sử mới đã bắt đầu”.

Trong hơn một tháng có mặt ở mặt trận, BS Tùng đã sát cánh cùng các bác sĩ, y sĩ, hộ lý, làm việc không ngơi nghỉ, tìm mọi cách để cứu chữa hàng mấy trăm thương binh nặng, luôn sáng tạo, góp phần khắc phục khó khăn cho quân y mặt trận.

Những nỗ lực của BS. Tôn Thất Tùng được ghi nhận trong Lịch sử Quân y Quân đội Nhân dân Việt Nam (Cục Quân y 1992): “Giáo sư Tôn Thất Tùng, cố vấn phẫu thuật của Bộ Quốc phòng đã phát huy tác dụng tích cực cho quân y chiến dịch cả về kỹ thuật, cả về tổ chức phục vụ” góp phần đáng kể vào thành tích xuất sắc của quân y chiến dịch.

Trong cuốn Điện Biên Phủ, điểm hẹn lịch sử, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã đánh giá về công lao của GS Tôn Thất Tùng: “Dù rất khó khăn về thuốc men, đã trả được 5.000 thương bệnh binh về đơn vị trong chiến dịch, vượt rất xa sức mình”.

Ngày 14/7/1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định trao tặng Huân chương Chiến sĩ hạng Nhất cho BS Tôn Thất Tùng và BS Vũ Đình Tụng vì những đóng góp đặc biệt xuất sắc tại Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Mai Loan