Góc nhìn văn hoá: Mùa Thu 1945 – Mốc son mở ra thời đại mới

Mùa Thu năm ấy vì thế đã trở thành một ký ức lịch sử đặc biệt, kết tinh khát vọng độc lập, lòng yêu nước, sức mạnh đại đoàn kết và ý chí tự cường đã được hun đúc qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước.

Trong bước ngoặt vĩ đại ấy, vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu truyền thống yêu nước là nguồn mạch tinh thần, thì Hồ Chí Minh là người tìm ra con đường, tổ chức lực lượng, xây dựng niềm tin và đặc biệt là nhận diện, chớp đúng thời cơ để biến khát vọng độc lập của cả dân tộc thành hiện thực lịch sử.

Ngày 19/8/1945, sau cuộc mít tinh tại quảng trường Nhà hát lớn, quần chúng Thủ đô đã đánh chiếm Bắc Bộ Phủ, cơ quan đầu não của chính quyền tay sai Pháp ở Bắc Bộ. Ảnh: TTXVN.

Từ khát vọng độc lập đến mùa Thu cách mạng

Đầu thế kỷ XX, Việt Nam chìm trong cảnh nước mất, nhân dân lầm than dưới ách thực dân, phong kiến. Nhiều phong trào yêu nước đã diễn ra nhưng chưa tìm được con đường phù hợp để đưa dân tộc đến độc lập. Trong hoàn cảnh đó, sự ra đi tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành năm 1911 là một dấu mốc đặc biệt. Đó không chỉ là hành trình của một người thanh niên yêu nước mà còn là hành trình tìm kiếm một con đường mới cho cả dân tộc.

Qua nhiều năm bôn ba, khảo nghiệm thực tiễn và tiếp cận các trào lưu tư tưởng lớn, Nguyễn Ái Quốc đến với chủ nghĩa Mác - Lênin và xác định con đường cách mạng vô sản là con đường giải phóng dân tộc. Giá trị lớn lao của lựa chọn ấy nằm ở chỗ Hồ Chí Minh không tiếp nhận lý luận một cách giáo điều, mà luôn đặt vấn đề dân tộc và quyền sống của nhân dân Việt Nam ở vị trí trung tâm. Độc lập, tự do vì thế trở thành mục tiêu xuyên suốt trong tư tưởng và hành động của Người.

Từ những năm 1920 đến khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930, Nguyễn Ái Quốc kiên trì chuẩn bị về tư tưởng, chính trị và tổ chức cho cách mạng. Báo Thanh Niên, Bản án chế độ thực dân Pháp, Đường Kách mệnh, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên và những lớp đào tạo cán bộ đã góp phần tạo dựng nền móng cho một lực lượng chính trị mới.

Nhưng đóng góp nổi bật của Hồ Chí Minh không chỉ nằm ở việc tìm ra đường lối, mà còn ở năng lực biến đường lối thành sức mạnh xã hội. Khi trở về Tổ quốc năm 1941, Người cùng Trung ương Đảng tập trung giải quyết nhiệm vụ cấp bách nhất là giải phóng dân tộc. Hội nghị Trung ương 8 do Người chủ trì đã xác định rõ nhiệm vụ dân tộc, thành lập Mặt trận Việt Minh, xây dựng căn cứ địa, phát triển lực lượng chính trị và lực lượng vũ trang. Đó là quá trình chuẩn bị lâu dài, kiên trì và khoa học để khi thời cơ xuất hiện, cách mạng có đủ lực lượng và điều kiện hành động.

Đặc biệt, nghệ thuật nhận diện và chớp thời cơ của Hồ Chí Minh đã góp phần quyết định vào thắng lợi của Tổng khởi nghĩa. Khi phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh, bộ máy cai trị rơi vào khủng hoảng, trong khi phong trào cách mạng và lực lượng quần chúng đã phát triển mạnh, Người cùng Trung ương Đảng nhận thấy thời cơ “ngàn năm có một” đã đến.

Nhưng thời cơ lịch sử tự nó không tạo nên thắng lợi. Thời cơ chỉ trở thành thắng lợi khi có một dân tộc đã được chuẩn bị về ý chí, lực lượng và niềm tin. Từ Tân Trào, lời hiệu triệu “đem sức ta mà tự giải phóng cho ta” đã vang lên như sự kết tinh của tư tưởng tự chủ, tự lực và tinh thần làm chủ vận mệnh dân tộc. Chỉ trong chưa đầy nửa tháng, chính quyền lần lượt về tay nhân dân ở nhiều địa phương, mở ra một trang sử mới.

Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Từ đây, độc lập không còn chỉ là khát vọng mà trở thành một thực thể chính trị, một giá trị quốc gia và một nền tảng văn hóa - tinh thần mới của dân tộc.

Giá trị văn hóa của mùa Thu độc lập và lời nhắc cho hôm nay

Nhìn từ góc độ văn hóa, ý nghĩa sâu xa của Cách mạng Tháng Tám nằm ở sự thức tỉnh và khẳng định chủ thể của nhân dân. Người Việt Nam sau mùa Thu 1945 không còn được nhìn nhận như những thần dân bị trị, mà trở thành công dân của một nước độc lập. Đó là sự thay đổi có ý nghĩa căn bản trong nhận thức về con người, cộng đồng và quốc gia.

Cách mạng Tháng Tám cũng cho thấy một đặc điểm nổi bật của văn hóa Việt Nam: khi vận mệnh dân tộc bị đe dọa, những khác biệt về tầng lớp, vùng miền, nghề nghiệp, tôn giáo có thể được quy tụ trong một mẫu số chung là lòng yêu nước. Việt Minh trở thành hình thức tổ chức tiêu biểu cho sức mạnh đại đoàn kết ấy. Chính sức mạnh của hàng triệu người dân đã biến một chủ trương cách mạng thành một cuộc vận động xã hội rộng lớn.

Trong quá trình đó, Hồ Chí Minh không chỉ là nhà lãnh đạo chính trị mà còn là một biểu tượng văn hóa của tinh thần độc lập, nhân ái, giản dị và gần gũi với nhân dân. Sức hấp dẫn của Người không chỉ đến từ tài năng chính trị mà còn từ khả năng kết nối những giá trị truyền thống của dân tộc với những tư tưởng tiến bộ của thời đại. Tư tưởng “lấy dân làm gốc”, coi nhân dân là chủ thể của lịch sử đã trở thành một trong những nền tảng quan trọng tạo nên sức mạnh của cách mạng.

Sau Cách mạng Tháng Tám, dân tộc Việt Nam tiếp tục trải qua những cuộc chiến đấu vô cùng gian khổ để bảo vệ thành quả độc lập. Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, Đại thắng mùa Xuân năm 1975, bảo vệ biên giới Tây Nam, giúp nước bạn Campuchia lật đổ chế độ diệt chủng Khơ me đỏ, bảo vệ biên giới phía Bắc và chủ quyền lãnh hải và công cuộc xây dựng đất nước trong hòa bình đều có thể được nhìn nhận như những chặng đường tiếp nối của khát vọng độc lập được khơi dậy từ mùa Thu 1945.

Bởi vậy, 81 năm sau Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, giá trị của mùa Thu lịch sử không chỉ nằm trong những trang sách hay những nghi lễ kỷ niệm. Nó hiện diện trong đời sống hôm nay như một ký ức chung, một nền tảng tinh thần và một lời nhắc nhở về trách nhiệm của các thế hệ.

Từ một đất nước nghèo nàn, chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh, Việt Nam đã từng bước đổi mới, phát triển và Hội nhập. Những thành tựu kinh tế - xã hội trong nhiều thập niên qua là một minh chứng cho sức sống của một dân tộc từng giành lại quyền tự quyết bằng chính sức mạnh của mình.

Trong bối cảnh mới, bài học từ Cách mạng Tháng Tám càng có ý nghĩa: Phải giữ vững độc lập, phát huy sức mạnh đại đoàn kết, nuôi dưỡng ý chí tự lực, tự cường và biết nắm bắt thời cơ. Nếu năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng toàn dân tộc đã nắm bắt thời cơ để giành chính quyền, thì hôm nay, bài toán đặt ra là nắm bắt thời cơ của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, hội nhập và phát triển nguồn nhân lực để đưa đất nước tiến lên.

Mùa Thu năm 1945 vì thế không chỉ thuộc về quá khứ. Đó là một phần ký ức sống động của văn hóa dân tộc, là biểu tượng của khát vọng tự do và sức mạnh con người Việt Nam. Và trong ký ức ấy, hình ảnh Hồ Chí Minh nổi bật như người đã dành trọn cuộc đời tìm đường, mở đường và dẫn đường cho dân tộc đi tới độc lập.

81 năm đã qua, lời tuyên bố độc lập ở Ba Đình vẫn vang vọng. Đó cũng là lời nhắc mỗi thế hệ hôm nay phải biết trân trọng hòa bình, gìn giữ độc lập, phát huy những giá trị tốt đẹp của văn hóa Việt Nam và biến lòng tự hào về quá khứ thành động lực kiến tạo tương lai. Từ mùa Thu 1945 đến khát vọng Việt Nam hùng cường hôm nay là một hành trình liên tục của ý chí dân tộc - hành trình mà mỗi thế hệ đều có trách nhiệm viết tiếp bằng trí tuệ, bản lĩnh, đoàn kết và khát vọng vươn lên.

V.X.B 

Vũ Xuân Bân