Góc nhìn văn hóa: 'Canh nông vi bản' trong thời đại mới - Từ nền tảng truyền thống đến động lực phát triển bền vững

Trong bối cảnh thế giới nhiều biến động và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng cấp thiết, nông nghiệp Việt Nam không chỉ đóng vai trò trụ đỡ của nền kinh tế, mà còn trở thành không gian hội tụ của đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và giá trị văn hóa. Nhìn từ góc độ đó, chiến lược phát triển nông nghiệp hôm nay chính là cách Việt Nam kiến tạo tương lai từ chính cội nguồn của mình.

Một mô hình trồng lúa giảm phát thải tại tỉnh Đồng Tháp.

Khi kinh tế xanh gắn với bản sắc văn hóa

Từ những làng quê lúa nước trải dài qua các triều đại, nông nghiệp không chỉ nuôi sống con người mà còn nuôi dưỡng bản sắc văn hóa, đạo lý và cấu trúc cộng đồng của người Việt. Bước vào thời kỳ hiện đại, tinh thần ấy không hề mất đi, mà đang được tái định nghĩa ở một tầm cao mới trong định hướng chiến lược của Đảng: Phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV.

Đây không đơn thuần là một khẩu hiệu phát triển kinh tế, mà là một tầm nhìn mang tính văn hóa sâu sắc. Nó đặt nông nghiệp trở lại vị trí trung tâm, không phải như một khu vực lạc hậu cần “cứu trợ”, mà như một không gian sáng tạo, nơi hội tụ của tri thức, công nghệ và giá trị sinh thái. Trong bối cảnh thế giới đầy biến động – từ hậu quả của đại dịch COVID-19 đến xung đột địa chính trị và biến đổi khí hậu – nông nghiệp Việt Nam tiếp tục chứng minh vai trò trụ đỡ của nền kinh tế. Những con số ấn tượng như kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản đạt hơn 70 tỷ USD năm 2025, hay mức tăng trưởng tích cực trong quý I/2026, không chỉ phản ánh sức mạnh sản xuất, mà còn cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt của một nền nông nghiệp đang chuyển mình.

Nông nghiệp sinh thái là hướng đi để phát triển nông nghiệp bền vững. Ảnh: Internet.

Tuy nhiên, nếu nhìn dưới góc độ văn hóa, điều đáng chú ý hơn cả là sự thay đổi trong cách con người ứng xử với tự nhiên và với chính mình. Nông nghiệp sinh thái không còn là phương thức canh tác đơn thuần, mà trở thành một triết lý sống: tôn trọng quy luật tự nhiên, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và hướng tới sự hài hòa giữa con người – thiên nhiên – xã hội. Những mô hình như sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long, hay tái canh cà phê hữu cơ ở Tây Nguyên, không chỉ nâng cao giá trị kinh tế mà còn góp phần định hình một “văn hóa sản xuất xanh”.

Song song với đó, chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản diện mạo nông thôn. Từ việc truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử đến quản lý vùng nguyên liệu bằng công nghệ, nông nghiệp Việt Nam đang dần thoát khỏi hình ảnh truyền thống của một ngành sản xuất thủ công, manh mún. Điều này đặt ra một yêu cầu mới: phát triển không chỉ dựa vào tài nguyên thiên nhiên, mà còn dựa vào tri thức và sáng tạo – những yếu tố cốt lõi của một nền văn hóa hiện đại.

Từ “người làm ruộng” đến “công dân văn minh”

Nếu “canh nông vi bản” là nền tảng, thì con người chính là trung tâm của mọi sự chuyển đổi. Một điểm nhấn quan trọng trong định hướng của Đại hội XIV là việc xác định nông dân là chủ thể của quá trình phát triển. Đây là một bước tiến lớn về nhận thức, khi người nông dân không còn bị nhìn nhận như lực lượng lao động giản đơn, mà là những tác nhân sáng tạo, có khả năng làm chủ công nghệ, thị trường và tương lai của chính mình.

Dưới góc nhìn văn hóa, sự chuyển đổi này mang ý nghĩa sâu sắc. Nó phản ánh quá trình “hiện đại hóa con người” – từ tư duy sản xuất nhỏ lẻ, tự cung tự cấp sang tư duy kinh tế thị trường, từ kinh nghiệm truyền thống sang tri thức khoa học. Khi nông dân được tiếp cận với công nghệ số, tín dụng vi mô, bảo hiểm nông nghiệp và các mô hình liên kết chuỗi giá trị, họ không chỉ nâng cao thu nhập mà còn thay đổi cách sống, cách nghĩ và cách tham gia vào đời sống xã hội.

Hình ảnh người nông dân hôm nay vì thế cũng đang được tái định hình. Đó không chỉ là người “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”, mà là những “doanh nhân nông nghiệp”, những công dân số sống giữa làng quê nhưng kết nối với thị trường toàn cầu. Ở nhiều địa phương như Đồng Tháp hay Quảng Nam, những mô hình hợp tác xã kiểu mới, nông thôn thông minh đã cho thấy một diện mạo hoàn toàn khác của nông thôn Việt Nam: Hiện đại hơn, năng động hơn nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa truyền thống.

Nông thôn hiện đại, trong ý nghĩa đó, không chỉ là sự nâng cấp về hạ tầng hay thu nhập, mà còn là sự nâng cao về chất lượng đời sống văn hóa. Khi tỷ lệ xã đạt chuẩn nông thôn mới lên tới gần 80%, điều đáng nói không chỉ là những con đường bê tông hay những ngôi nhà khang trang, mà còn là sự thay đổi trong nếp sống, trong cách tổ chức cộng đồng và trong ý thức công dân. Nông thôn đang trở thành một không gian sống đáng mơ ước, nơi con người có thể vừa tận hưởng tiện nghi hiện đại, vừa gắn bó với thiên nhiên và cộng đồng.

Tuy vậy, con đường phía trước không ít thách thức. Việc các thị trường quốc tế ngày càng siết chặt tiêu chuẩn về môi trường, truy xuất nguồn gốc và phát thải carbon đòi hỏi nông nghiệp Việt Nam phải chuyển đổi mạnh mẽ hơn nữa. Nhưng chính trong thách thức đó lại mở ra cơ hội để khẳng định giá trị văn hóa của một nền nông nghiệp có trách nhiệm – không chỉ với lợi ích kinh tế, mà còn với môi trường và xã hội.

Có thể nói, định hướng phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh là sự kết tinh giữa truyền thống và hiện đại, giữa kinh tế và văn hóa, giữa bản sắc dân tộc và xu thế toàn cầu. Khi “canh nông vi bản” được tái định nghĩa trong bối cảnh mới, nó không chỉ là lời nhắc nhớ về cội nguồn, mà còn là kim chỉ nam cho tương lai.

Và khi nông nghiệp không chỉ là sản xuất, nông thôn không chỉ là nơi cư trú, nông dân không chỉ là người lao động – mà tất cả trở thành những chủ thể văn hóa, thì đó chính là nền tảng vững chắc để Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và tự tin bước vào kỷ nguyên mới.

V.X.B

Vũ Xuân Bân