Gỡ 'điểm nghẽn' thể chế, mở không gian cho mô hình tăng trưởng mới

Điểm nghẽn thể chế và yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng

Sau gần 40 năm đổi mới, nền kinh tế Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận, song cũng đang bước vào giai đoạn phát triển mới với áp lực chuyển đổi ngày càng lớn. Mô hình tăng trưởng dựa vào vốn, lao động chi phí thấp và khai thác tài nguyên đã dần tới hạn, trong khi các động lực mới, đặc biệt là khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vẫn chưa thực sự trở thành trụ cột.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là tìm kiếm động lực tăng trưởng mới, mà còn phải tái cấu trúc nền tảng thể chế để phù hợp với một giai đoạn phát triển có tính cạnh tranh cao hơn, dựa trên tri thức và công nghệ.

Dự án hạ tầng giao thông cầu Vinh Tuy do Tổng Công ty Đầu tư Phát triển Hạ tầng Đô thị UDIC triển khai. Ảnh: Quang Thái

Theo TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở nguồn lực, mà ở điểm nghẽn thể chế. Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn từ dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu và làn sóng công nghệ mới, song thể chế chưa theo kịp khiến các cơ hội này chưa được chuyển hóa thành tăng trưởng thực chất.

Những hạn chế của hệ thống pháp luật, từ chồng chéo, thiếu nhất quán đến chậm được sửa đổi đang làm gia tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, đồng thời làm suy giảm tính hấp dẫn của môi trường đầu tư, đặc biệt trong các lĩnh vực đòi hỏi tính linh hoạt cao như công nghệ và đổi mới sáng tạo. Không chỉ vậy, khâu tổ chức thực thi chính sách còn là điểm yếu kéo dài, khiến nhiều chủ trương đúng không phát huy được hiệu quả trên thực tế.

Ở góc độ cấu trúc nền kinh tế, GS.TS Trần Thị Vân Hoa (Đại học Kinh tế Quốc dân) chỉ ra, Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào khu vực FDI, trong khi năng lực nội sinh của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Điều này khiến nền kinh tế khó nâng cao giá trị gia tăng và dễ bị tổn thương trước biến động bên ngoài. Nếu không có cải cách thể chế đủ mạnh để thúc đẩy khu vực tư nhân phát triển và nâng cao năng lực công nghệ, nguy cơ “kẹt” trong chuỗi giá trị thấp là hiện hữu.

Một vấn đề đáng lo ngại khác là năng suất lao động tăng chậm, trong khi đầu tư cho khoa học, công nghệ chưa tương xứng với yêu cầu phát triển. Nguy cơ rơi vào “bẫy thu nhập trung bình” vì vậy ngày càng rõ nét, đặt ra yêu cầu phải có những quyết sách mang tính đột phá, trong đó cải cách thể chế đóng vai trò then chốt.

Đặc biệt, theo PGS.TS Vũ Sỹ Cường, Kinh tế trưởng Viện công nghệ và phát triển tài chính (Học viện Tài chính), chính sách tài chính cho khoa học, công nghệ dù đã có nhiều cải thiện nhưng vẫn chưa đủ mạnh để tạo đột phá. Mức chi cho R&D hiện chỉ khoảng 0,4–0,5% GDP, thấp hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu. Không chỉ thiếu về quy mô, cách thức phân bổ nguồn lực cũng còn dàn trải, chưa thực sự tạo được động lực cho khu vực tư nhân tham gia mạnh mẽ.

Những phân tích trên cho thấy, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không chỉ là thiếu động lực tăng trưởng, mà là thiếu một hệ thống thể chế đủ linh hoạt, hiệu quả và mang tính dẫn dắt để kích hoạt các động lực mới.

Công ty TNHH MTV Nước sạch Hà Nội. Ảnh: Quang Thái

Kiến tạo thể chế mở, dẫn dắt nguồn lực cho đổi mới sáng tạo

Trên cơ sở nhận diện rõ các điểm nghẽn, các chuyên gia thống nhất rằng, cải cách thể chế cần được triển khai theo hướng “kiến tạo và dẫn dắt”, thay vì chỉ dừng lại ở việc tháo gỡ rào cản.

Theo TS Trần Đình Thiên, thể chế trong giai đoạn tới phải chủ động tạo lập các “không gian phát triển mới” cho những lĩnh vực tiên phong như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, kinh tế xanh. Điều này đòi hỏi tư duy chính sách phải chuyển từ quản lý sang kiến tạo, chấp nhận thử nghiệm và linh hoạt hơn trong điều hành.

Một trong những công cụ quan trọng là cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox), cho phép các mô hình kinh doanh mới được triển khai trong môi trường pháp lý có kiểm soát. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là cách tiếp cận thể hiện sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý, phù hợp với tốc độ phát triển nhanh của công nghệ.

Ở khía cạnh nguồn lực, PGS.TS Vũ Sỹ Cường nhấn mạnh, cần đổi mới mạnh mẽ chính sách tài chính cho R&D theo hướng lấy khu vực tư nhân làm trung tâm. Nhà nước không nên đóng vai trò “làm thay”, mà cần sử dụng nguồn lực công như “vốn mồi” để kích hoạt dòng vốn xã hội.

Nguyên tắc “đầu tư công - quản trị tư” cần được áp dụng rộng rãi, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao. Đồng thời, hệ thống ưu đãi thuế cần đủ mạnh và ổn định dài hạn để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Việc phát triển các quỹ đầu tư mạo hiểm, chấp nhận rủi ro có kiểm soát, cũng là yếu tố then chốt để hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh.

Trong khi đó, GS.TS Trần Thị Vân Hoa nhấn mạnh yêu cầu xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, cạnh tranh bình đẳng để khu vực kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng. Điều này bao gồm việc cải thiện khả năng tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ, cũng như giảm thiểu các rào cản hành chính.

Bên cạnh đó, thể chế cần đóng vai trò thúc đẩy hai trụ cột quan trọng của mô hình tăng trưởng mới là chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Đây không chỉ là xu hướng toàn cầu, mà còn là cơ hội để Việt Nam “đi tắt đón đầu”, nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng không gian phát triển dài hạn.

Cải cách thể chế cần có những bước đột phá mang tính hệ thống. “Thể chế đi trước mở đường” phải được cụ thể hóa bằng các chính sách rõ ràng, nhất quán và có khả năng thực thi cao.

Khi thể chế thực sự thông thoáng, minh bạch và hướng tới đổi mới sáng tạo, các nguồn lực trong xã hội sẽ được giải phóng, khu vực tư nhân sẽ phát huy vai trò trung tâm, và khoa học, công nghệ sẽ trở thành động lực chủ yếu của tăng trưởng. Đây chính là nền tảng để Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình và tiến tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển trong những thập niên tới.

Phương Nga