Gỡ điểm nghẽn hạ tầng để xe điện 'lăn bánh' rộng khắp

Tại Hội thảo Thúc đẩy phương tiện giao thông cá nhân phát thải thấp tại TP HCM diễn ra sáng 31/3, PGS.TS Đàm Hoàng Phúc, Chuyên gia cao cấp Chương trình phát triển của Liên hợp quốc (UNDP), Giám đốc chương trình đào tạo kỹ thuật ô tô Đại học Bách khoa Hà Nội, cho biết thị trường không thiếu xe điện, nguồn cung phương tiện dồi dào các OEM nội địa và quốc tế đã sẵn sàng với dải sản phẩm đa dạng.

Trạng thái thị trường đã sẵn sàng một phần nhưng ông Phúc đánh giá "chưa sẵn sàng để triển khai ở quy mô lớn ngay lập tức". Chuyên gia chỉ ra nút thắt cốt lõi nằm ở hệ sinh thái, mô hình vận hành và đặc biệt là hệ thống sạc thiếu đồng bộ.

Trạm sạc đã phát triển nhưng chưa tối ưu

“Trạm sạc đã phát triển nhưng chưa tối ưu, dẫn đến khó mở rộng quy mô”, PGS.TS Đàm Hoàng Phúc chỉ ra.

Hạ tầng trạm sạc là một trong những thách thức chính được các chuyên gia chỉ ra tại hội thảo.

Ông Đào Công Quyết, Trưởng tiểu ban Truyền thông, Hiệp hội Các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA). Ảnh chụp màn hình

Ở góc nhìn của ông Đào Công Quyết, Trưởng tiểu ban Truyền thông, Hiệp hội Các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA), hầu hết các gia đình ở Việt Nam không đủ điều kiện để lắp đặt trạm sạc tại nhà, trong khi sạc tại nhà nên là một hình thức sạc phổ biến cho xe điện.

“Do đó, cần phát triển các trạm sạc công cộng, nơi mà tất cả các thương hiệu có thể tiếp cận, với ưu tiên cho việc phát triển loại hình sạc siêu nhanh”, ông Quyết nói.

Tính đến cuối năm 2025, cả nước có 300.000 xe BEV (xe thuần điện) đang lưu hành, bao gồm 210.000 xe cá nhân và 90.000 taxi; 45.000 trụ sạc với 70.000 cổng sạc. Theo nghiên cứu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) năm 2024, Việt Nam cần xây dựng từ 100.000 - 350.000 điểm sạc trong 15 năm tới, tương đương với tỷ lệ 1 điểm sạc cho mỗi 10 xe điện.

Tại TP HCM - địa phương có tốc độ phát triển xe điện nhanh với tỷ lệ tăng trưởng/thâm nhập xe điện cao hơn so với toàn quốc, có 34.500 ô tô điện và khoảng 300.000 xe máy điện lưu hành. Phục vụ cho lượng phương tiện này, thành phố hiện có 1.052 trạm sạc xe ô tô điện - tương đương 2.127 trụ sạc; 300 trạm sạc nhanh xe máy điện và 1.132 điểm đổi pin cho xe máy.

Thực trạng hạ tầng trạm sạc xe điện tại TP HCM.

Theo kết quả nghiên cứu của các chuyên gia tại UNDP, TP HCM cần nhanh chóng phát triển hạ tầng sạc công cộng để đáp ứng nhu cầu đội xe điện. Đến năm 2030, cần 49.000 - 65.000 trụ sạc công cộng (cả xe máy điện và ô tô). Trong đó, trụ sạc công cộng cho xe máy điện (tủ đổi pin, trụ sạc cấp 1) chiếm khoảng 65%; trên 85% các trụ sạc công cộng nằm ở các địa điểm công cộng và khu dân cư

“TP HCM cần xây dựng mạng lưới trạm hoán đổi pin lớn, khoảng 13.000 – 15.000 tủ đổi pin, để đáp ứng chuyển đổi toàn bộ đội xe máy điện chạy dịch vụ sang xe điện”, TS Phạm Duy Hoàng, chuyên gia UNDP cho biết.

Chính sách phát triển trạm sạc: Đề xuất áp dụng chủ đạo mô hình PPP

“Chuyển đổi sang giao thông điện không còn là bài toán công nghệ, mà là bài toán thiết kế hệ thống phù hợp với hành vi đô thị”.

PGS.TS Đàm Hoàng Phúc Chuyên gia cao cấp UNDP

Tại Việt Nam, chính sách phát triển hạ tầng trạm sạc đã được xây dựng ở cấp quốc gia và địa phương, tuy nhiên còn nhiều tồn tại và hạn chế đã được UNDP chỉ ra.

Đơn cử, về hợp tác công tư (PPP), hạ tầng trạm sạc chưa là loại hình hạ tầng kỹ thuật đô thị - giao thông trong danh mục PPP (Luật PPP 2020 và Nghị định 35/2021/NĐ-CP).

Về giá điện, Bộ Công Thương chưa ban hành Quyết định quy định mức giá bán điện cụ thể theo Thông tư số 60/2025/TT-BCT. Vì vậy, việc áp dụng giá điện cho tủ và trạm sạc vẫn thực hiện theo Quyết định số 1279/QĐ-TTg ngày 09/05/2025 và Quyết định số 14/2025/QĐ-TTg quy định về cơ cấu biểu giá bán lẻ điện, theo giá bán lẻ điện cho kinh doanh.

Ngoài ra còn có khoảng trống trong tích hợp kỹ thuật, quy trình thủ tục, không gian đô thị…

Các chuyên gia thảo luận tại Hội nghị.

Khuyến nghị các chính sách phát triển trạm sạc công cộng, các chuyên gia của UNDP cho rằng cần áp dụng mô hình PPP làm nền chủ đạo, kết hợp khuyến khích mạnh mẽ mô hình tư nhân tại các khu vực thương mại. Đối với khu vực khó thu hồi vốn, chuyển sang mô hình Nhà nước đầu tư hoặc đặt hàng dịch vụ công.

Về ưu đãi tài chính, các chuyên gia khuyến nghị hỗ trợ giảm 30% lãi suất vay ngân hàng cho các dự án cơ sở hạ tầng trong tối đa 5 năm đối với các doanh nghiệp đầu tư xây dựng hạ tầng trạm tiếp năng lượng sạch công cộng; ngân sách thành phố hỗ trợ 50% chi phí giải phóng mặt bằng, 100% tiền thuê đất trong 5 năm đầu; ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp 10% (so với mức tiêu chuẩn 20%) trong 15 năm kể từ khi phát sinh doanh thu.

Bên cạnh đó, cần miễn thuế nhập khẩu đối với các thiết bị, máy móc và phụ tùng chuyên dụng (như trụ sạc nhanh, hệ thống quản lý năng lượng, pin hoán đổi tiêu chuẩn, bộ chuyển đổi công suất) chưa sản xuất được trong nước, phục vụ trực tiếp cho việc xây dựng hạ tầng trạm sạc/hoán đổi pin; áp dụng mức thuế VAT 0% hoặc 5% (thay vì 10%) đối với dịch vụ sạc và hoán đổi pin tại các trạm công cộng trong 5 năm đầu.

Các chuyên gia cũng cho rằng cần xem xét áp dụng cơ chế giá điện ưu đãi riêng biệt, thấp hơn giá bán lẻ điện cho mục đích kinh doanh, cho các hoạt động sạc điện và hoán đổi pin tại các trạm tiếp năng lượng sạch công cộng.

Đồng quan điểm, đại diện VAMA cũng khuyến nghị cần có cơ chế, chính sách để thu hút các dự án đầu tư vào xây dựng trạm sạc như giảm tiền thuê đất, ưu đãi giá điện,... Ngoài ra cũng cần cơ chế chính sách để ưu đãi cho nhà sản xuất thiết bị trạm sạc như ưu đãi thuế nhập khẩu trang thiết bị, máy móc phụ tùng lắp đặt, tủ điện,..

Bên cạnh đó, cần có quy hoạch về hệ thống trạm sạc trên quy mô toàn quốc, trước mắt ở các thành phố lớn và trên hệ thống đường cao tốc. Trong đó bao gồm quy hoạch về đất để xây dựng trạm sạc, quy hoạch/chuẩn bị nguồn cung cấp điện cho trạm sạc.

Tại Chỉ thị 09/CT-TTg ngày 19/3/2026, Thủ tướng giao Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan xây dựng, quy chuẩn kỹ thuật an toàn, tiêu chuẩn hiệu suất năng lượng cho thiết bị sạc, trạm sạc, hệ thống điện cho trạm sạc, hoàn thành trong quý III năm 2026; hỗ trợ, tạo điều kiện cho doanh nghiệp trong nước phát triển công nghiệp hỗ trợ để cung ứng cho ngành công nghiệp xe điện.

Bộ Xây dựng khuyến khích các dự án khu đô thị, bãi đỗ xe tích hợp hạ tầng sạc cho phương tiện giao thông điện.

Bộ Tài chính nghiên cứu, ban hành cơ chế khuyến khích sản xuất và sử dụng phương tiện giao thông điện theo thẩm quyền, hoàn thành trong tháng 6 năm 2026.

Bộ Khoa học và Công nghệ đẩy mạnh nghiên cứu, phát triển và chuyển giao công nghệ tiết kiệm năng lượng, phát triển và ứng dụng các công nghệ tiết kiệm năng lượng, công nghệ pin và công nghệ trạm sạc, pin lưu trữ thế hệ mới, động cơ hiệu suất cao.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng và hoàn thiện quy định về quản lý, thu hồi, tái chế pin xe điện và các chất thải liên quan nhằm bảo đảm phát triển phương tiện giao thông điện bền vững theo thẩm quyền, hoàn thành trong quý III/2026.

UBND các tỉnh, thành phố bổ sung quy hoạch, yêu cầu bố trí hạ tầng sạc điện cho hệ thống giao thông trong các khu đô thị và công trình xây dựng.

Đỗ Kiều