Giữa lòng đất mẹ

Sau cơn mưa kéo dài suốt đêm, đất đỏ trên sườn đồi nhão nhoét, bùn từ đỉnh Pha Đin tràn xuống quốc lộ 6. Mới 6 giờ sáng, xe chở cán bộ, chiến sĩ Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Điện Biên dừng bên đường. Vị trí 2 phần mộ liệt sĩ chỉ cách mặt đường khoảng 50 mét, nhưng lối lên đã bị đất đá vùi lấp, trơn trượt. Những người lính đóng cọc, căng dây làm điểm bám, người đi trước giữ dây cho người phía sau. Những đôi giày, đôi ủng lún sâu trong bùn, áo mưa ướt sũng, từng bước chân lặng lẽ.

Lực lượng thực hiện nhiệm vụ quy tập hài cốt liệt sĩ về an táng tại nghĩa trang liệt sĩ.

Khu vực có 2 phần mộ là một khoảng đất nhỏ nằm bên khuôn viên trạm vi ba trên đỉnh đèo Pha Đin. Hiện trường được căng dây khoanh vùng cẩn thận, phủ bạt kín để bảo đảm điều kiện khai quật.

Có mặt từ rất sớm ở hiện trường là Trung tá Đào Xuân Trường, Trợ lý Ban Chính sách, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh. Mưa phùn thấm ướt vai áo, đôi giày phủ đặc đất đỏ sau nhiều giờ đứng trên đỉnh đèo, nhưng ánh mắt anh chưa một lần rời khỏi từng động tác của tổ khai quật. Nhiều năm làm công tác chính sách, anh cùng đồng đội đã đi qua không biết bao nhiêu cánh rừng, khe suối, đỉnh đồi trên khắp mảnh đất Điện Biên. Có những chuyến đi kéo dài hàng tuần nhưng trở về với đôi tay trắng. Có những nguồn tin phải lặn lội xác minh suốt nhiều tháng, cuối cùng chỉ là ký ức nhầm lẫn của nhân chứng sau hàng chục năm. Thế nhưng chưa bao giờ họ cho phép mình bỏ qua dù chỉ một manh mối nhỏ.

Trung tá Trường lặng người vài giây rồi trầm giọng: “Phía sau mỗi nguồn tin là hy vọng của một gia đình. Và cũng là trách nhiệm của những người lính hôm nay đối với những người đã ngã xuống”. Nói xong, anh lại cúi xuống hiện trường, tiếp tục dõi theo từng phần việc của tổ khai quật.

Những lớp đất đầu tiên được bóc tách. Cán bộ chiến sĩ khẽ lật từng lớp đất mỏng như sợ đánh thức giấc ngủ đã kéo dài hơn 7 thập kỷ. Bất chợt, một mảnh vải màu xanh lộ ra giữa lớp đất ẩm. Cả tổ công tác gần như nín thở. Trung tá Đào Xuân Trường nhẹ nhàng làm sạch hiện vật, cẩn trọng đặt vào túi bảo quản rồi ghi chép cẩn thận. “Nhiều khi chỉ một vật nhỏ cũng có thể trở thành căn cứ để xác định danh tính liệt sĩ sau này. Tìm được các anh mới chỉ hoàn thành một nửa nhiệm vụ. Điều chúng tôi mong mỏi hơn cả là các anh được trở về với đúng tên mình, đúng quê hương mình”, anh Trường chia sẻ.

Cuộc quy tập 2 bộ hài cốt liệt sĩ trên đỉnh Pha Đin là một phần của Chiến dịch 500 ngày đêm, với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và nhân dân. Trên mảnh đất Điện Biên, dấu tích chiến tranh vẫn còn hiện hữu trong rừng núi và trong ký ức của những nhân chứng, trở thành những manh mối quý giá trên hành trình tìm đồng đội trở về.

2 phần mộ trên đỉnh Pha Đin được tìm thấy cũng bắt đầu từ một ký ức như thế. Người gìn giữ ký ức ấy suốt hơn 2 thập kỷ là Trung tá Nguyễn Ngọc Toan, Tiểu đoàn 97, Bộ Tham mưu Quân khu 2. Ngay khi biết tỉnh Điện Biên phát động Chiến dịch 500 ngày đêm, anh đã gọi điện về Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, và nói ngắn gọn nhưng đầy quả quyết: “Trên đỉnh Pha Đin còn 2 liệt sĩ...”. Chừng ấy thông tin cũng đủ để một hành trình đi tìm sự thật được bắt đầu.

Năm 2005, khi ấy, anh còn là một sĩ quan trẻ công tác tại Trạm vi ba trên đỉnh đèo Pha Đin. Trong quá trình rà phá bom mìn phục vụ mở rộng quốc lộ 6, tổ công binh bất ngờ phát hiện 2 ngôi mộ.

Sau khi phát hiện 2 phần mộ, anh Nguyễn Ngọc Toan báo cáo địa phương với mong muốn các liệt sĩ sớm được quy tập về nghĩa trang. Tuy nhiên, thời điểm đó chưa đủ căn cứ pháp lý để thực hiện. Không nỡ để các anh nằm giữa công trường thi công, anh cùng đồng đội cẩn thận cất bốc hài cốt, di vật và đưa về an táng trên khu đất cạnh Trạm vi ba. Từ đó, ngoài nhiệm vụ trực thông tin, anh lặng lẽ hương khói, chăm nom 2 phần mộ suốt nhiều năm.

Năm 2008, nhận quyết định chuyển đơn vị, điều khiến anh day dứt nhất là 2 ngôi mộ trên đỉnh Pha Đin. Trước lúc bàn giao, anh nắm chặt tay đồng đội, chỉ dặn một câu: “Giúp tôi hương khói cho hai cụ”. Đến khi Chiến dịch 500 ngày đêm được phát động, cuộc điện thoại của anh đã nối lại ký ức năm nào, đưa những người lính nằm lại trên đỉnh Pha Đin sau hơn 7 thập kỷ trở về với đồng đội.

Gần trưa, mưa trên đỉnh Pha Đin đã ngớt. Những dải mây trắng chậm rãi trôi qua sườn núi, để lộ khoảng trời nhạt nắng sau nhiều giờ phủ kín bởi sương và mưa phùn. Nhưng với tổ quy tập, công việc vẫn tiếp tục.

Vợ chồng Trung tá Nguyễn Ngọc Toan dâng hương các phần mộ liệt sĩ trước khi tiến hành khai quật.

Những người lính kiên nhẫn sàng từng nắm đất, tỉ mỉ tìm kiếm từng mảnh xương nhỏ còn sót lại. Mỗi hiện vật được phát hiện đều được nâng niu như một chứng tích của thời gian. Từng chiếc cúc áo, mảnh vải, mẩu kim loại... được nhẹ nhàng làm sạch, đánh số, chụp ảnh, ghi rõ vị trí phát hiện rồi niêm phong theo đúng quy trình. Sau một thời gian tỉ mỉ, 2 bộ hài cốt liệt sĩ được đặt trang trọng trong những chiếc quách phủ lá cờ đỏ sao vàng. Sau hơn 70 năm nằm lại giữa đại ngàn, các anh đã được đồng đội hôm nay đón về trong sự thành kính và biết ơn.

Chiếc xe chở hài cốt từ từ lăn bánh rời đỉnh Pha Đin. Tất cả những người có mặt đều đứng nghiêm, giơ tay chào. Trung tá Nguyễn Ngọc Toan lặng lẽ dõi theo chiếc xe khuất sau khúc cua của đèo. Đôi mắt đỏ hoe, anh khẽ nói như gửi theo những người đồng đội đã chờ ngày trở về suốt hơn 7 thập kỷ: “Từ nay các anh không còn hiu quạnh giữa đèo cao nữa...”

Trên khắp núi rừng Điện Biên, Chiến dịch 500 ngày đêm vẫn tiếp tục. Những người lính hôm nay vẫn lặng lẽ lên đường, lần theo từng ký ức, từng lời kể của nhân chứng, từng dấu tích còn sót lại của chiến tranh. Có những chuyến đi tìm được đồng đội, có những chuyến trở về với những manh mối còn dang dở. Nhưng họ chưa bao giờ dừng bước, bởi họ hiểu rằng, đâu đó dưới lòng đất Điện Biên vẫn còn những người lính đang chờ ngày trở về.

Hơn 70 năm sau chiến thắng Điện Biên Phủ, chiến tranh đã lùi xa, hố bom đã phủ màu xanh của cây lá. Chỉ có hành trình tri ân là chưa bao giờ khép lại. Bởi mỗi hài cốt được quy tập, mỗi danh tính được xác định không chỉ đưa một người lính trở về với quê hương, gia đình, mà còn góp phần thực hiện lời hứa thiêng liêng của thế hệ hôm nay với những người đã hiến dâng tuổi xuân cho Tổ quốc.

Phạm Trung