Giữa AI và di sản, giáo dục nghệ thuật tìm lời giải mới

Nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long cho rằng, vấn đề đặt ra đối với giáo dục âm nhạc là sự cần thiết phải kết nối công nghệ với nhà trường, nghệ sĩ, không gian biểu diễn

Ngày 22.8, tại Hà Nội, Khoa Nghệ thuật, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức Hội thảo khoa học Quốc gia với chủ đề: Đổi mới giáo dục nghệ thuật ở Việt Nam: Phát triển năng lực sáng tạo, phát huy giá trị truyền thống và thích ứng chuyển đổi số.

Sự kiện được tổ chức nhân kỷ niệm 25 năm thành lập Khoa Nghệ thuật (2001-2026) và hướng tới 75 năm truyền thống của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh giáo dục nghệ thuật đang đứng trước những chuyển động sâu sắc của thời đại chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) và hội nhập toàn cầu. Những biến đổi này vừa mở ra không gian sáng tạo rộng lớn, vừa đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Đổi mới giáo dục nghệ thuật trước yêu cầu của thời đại số

Phát biểu tại Hội thảo, TS. Trần Thị Thu Hà, Trưởng khoa Nghệ thuật, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cho biết, trong định hướng phát triển đất nước hiện nay, văn hóa tiếp tục được xác định là nền tảng tinh thần cốt lõi, có vai trò định hướng và tạo động lực nội sinh cho sự phát triển bền vững.

Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục khẳng định quan điểm lấy con người và văn hóa làm trung tâm, đồng thời nhấn mạnh vai trò của đội ngũ nghệ nhân, nghệ sĩ cùng các chính sách bảo tồn, phát huy di sản văn hóa truyền thống.

TS. Trần Thị Thu Hà, Trưởng khoa Nghệ thuật, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội phát biểu tại Hội thảo

Trong lĩnh vực giáo dục, bên cạnh Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22.8.2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo và Công văn số 5215/BGDĐT-GDPT ngày 3.9.2025 của Bộ GD&ĐT đã mở ra cơ chế mới, cho phép và khuyến khích đưa nghệ nhân, nghệ sĩ, chuyên gia tham gia các hoạt động giáo dục, thúc đẩy mô hình giáo dục mở gắn kết nhà trường với cộng đồng thực hành văn hóa.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy việc đưa di sản nghệ thuật vào nhà trường vẫn còn phân mảnh, chủ yếu dừng ở các hoạt động trải nghiệm rời rạc, trong khi phải đối diện với sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các làn sóng văn hóa ngoại nhập trên không gian số.

Trước những khoảng trống về cơ chế tích hợp, quy trình sư phạm hóa di sản và yêu cầu thích ứng chuyển đổi số, đổi mới toàn diện giáo dục nghệ thuật được đặt ra như một nhiệm vụ chiến lược và cấp thiết.

Chính từ yêu cầu đó, Hội thảo Đổi mới giáo dục nghệ thuật ở Việt Nam: Phát triển năng lực sáng tạo, phát huy giá trị truyền thống và thích ứng chuyển đổi số được tổ chức nhằm đánh giá thực trạng, chia sẻ các mô hình tiên tiến và đề xuất giải pháp cho sự phát triển của giáo dục nghệ thuật hiện đại.

Sự kiện nhận được sự tham gia, phối hợp chuyên môn của đông đảo chuyên gia, nhà khoa học, giảng viên đến từ nhiều cơ sở đào tạo, cùng các giáo viên nghệ thuật phổ thông, nghiên cứu sinh và học viên cao học trên cả nước.

Thực tiễn cho thấy việc đưa di sản nghệ thuật vào nhà trường vẫn còn phân mảnh, chủ yếu dừng ở các hoạt động trải nghiệm rời rạc

Các tham luận tại Hội thảo đã phản ánh bức tranh nghiên cứu phong phú, kết hợp giữa lý luận và ứng dụng thực tiễn, tập trung vào ba chủ đề lớn: bảo tồn, tích hợp di sản văn hóa nghệ thuật truyền thống trong giáo dục; ứng dụng công nghệ số, AI và đổi mới phương pháp dạy học; phát triển năng lực nghề nghiệp, mô hình kết nối và xã hội hóa giáo dục nghệ thuật.

Ở nhóm nghiên cứu về bảo tồn và tích hợp di sản văn hóa nghệ thuật truyền thống trong giáo dục, các tác giả đề xuất nhiều giải pháp nhằm đưa những loại hình nghệ thuật truyền thống như gốm Bình Dương, hát múa Cửa Đình Đầm Hà, tranh dân gian Đông Hồ, dân ca Ví Giặm, điêu khắc chùa thời Lý, âm nhạc dân tộc Thái, H'Mông, âm nhạc phương Đông... vào nhà trường thông qua tiếp cận liên ngành, trải nghiệm thực tế và số hóa dữ liệu.

Một hướng tiếp cận đáng chú ý khác là ứng dụng công nghệ số và AI trong đổi mới phương pháp dạy học.

Các tham luận đề cập việc ứng dụng AI trong phân tích tác phẩm, hòa âm, phát âm tiếng Ý, dàn dựng dân ca, xây dựng học liệu cá nhân hóa; đồng thời nghiên cứu khả năng vận dụng thực tế ảo VR/AR, mô hình Smart-Music, truyền thông số và lớp học đảo ngược trong giảng dạy Âm nhạc, Mỹ thuật, Thanh nhạc, Chỉ huy hợp xướng.

Công nghệ được nhìn nhận như công cụ hỗ trợ sư phạm hóa di sản và gia tăng trải nghiệm học tập liên tục cho người học trên môi trường số.

Trong khi đó, nhóm tham luận về phát triển năng lực nghề nghiệp, mô hình kết nối và xã hội hóa giáo dục nghệ thuật tập trung vào việc phát triển năng lực cốt lõi cho giáo viên và sinh viên sư phạm; đồng thời kiến tạo hệ sinh thái giáo dục mở với sự tham gia của nghệ nhân, nghệ sĩ, các câu lạc bộ nghệ thuật trường học và trung tâm cộng đồng. Mục tiêu hướng tới là khắc phục sự phân mảnh giữa nhà trường, giáo viên, nghệ nhân, cộng đồng và môi trường số.

Đưa trải nghiệm trực tiếp và công nghệ vào giáo dục nghệ thuật

Từ các tham luận, Hội thảo tập trung trao đổi sâu quanh ba vấn đề lớn: xây dựng quy trình sư phạm hóa di sản truyền thống một cách bài bản; hiện thực hóa cơ chế, chính sách để đưa nghệ nhân, nghệ sĩ vào giảng dạy chính khóa ổn định, hiệu quả; cũng như xác định ranh giới và giải pháp ứng dụng AI, công nghệ số trong giáo dục nghệ thuật mà vẫn giữ được cảm xúc nhân văn và bản sắc dân tộc.

Thực tiễn đổi mới giáo dục âm nhạc truyền thống được PGS.TS. Nguyễn Thị Tân Nhàn, Trưởng khoa Thanh nhạc (Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam), phân tích qua vấn đề dạy và học hát dân ca.

Các đại biểu dự Hội thảo

Theo nghiên cứu được công bố trước đó, hoạt động này vẫn tồn tại những điểm nghẽn như thời lượng đào tạo còn mỏng, phương pháp dạy học chủ yếu dựa vào truyền miệng theo cảm tính hoặc để sinh viên tự tìm hiểu qua băng đĩa.

Bên cạnh đó, sự thâm nhập mạnh mẽ của kỹ thuật hát thính phòng phương Tây khiến nhiều sinh viên có xu hướng làm cứng bài hát dân ca, làm mất đi sự mềm mại của những kỹ thuật luyến, láy, nảy, trôi.

Từ thực tế đó, mô hình thực nghiệm tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam trong năm học 2024-2025 được triển khai dựa trên hai trụ cột là tăng cường trải nghiệm văn hóa đa chiều và ứng dụng công nghệ thông tin.

Kết quả cho thấy sự chuyển biến về khả năng làm chủ kỹ thuật luyến láy, phát âm, nhả chữ theo phương ngữ, cảm xúc biểu diễn và tinh thần tự học của sinh viên; tỷ lệ học tập thụ động giảm từ 65% xuống dưới 15%.

Ở một góc nhìn khác, nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long đề cập sự trở lại mạnh mẽ của concert trong kỷ nguyên số và sự chuyển dịch từ nhu cầu nghe nhạc sang nhu cầu trải nghiệm âm nhạc trực tiếp.

Khi công nghệ giúp âm nhạc trở nên dễ tiếp cận, cá nhân hóa và có thể thưởng thức ở mọi nơi, sự hiện diện trực tiếp của nghệ sĩ và công chúng lại trở thành một giá trị đặc biệt.

Từ đó, vấn đề đặt ra đối với giáo dục âm nhạc là sự cần thiết phải kết nối công nghệ với nhà trường, nghệ sĩ, không gian biểu diễn và cộng đồng; đưa trải nghiệm trực tiếp trở thành một thành tố bổ trợ cho quá trình học tập và cảm thụ âm nhạc.

Có thể thấy, chủ đề của Hội thảo không chỉ đặt ra yêu cầu đổi mới phương pháp giáo dục nghệ thuật trong bối cảnh chuyển đổi số, mà còn hướng tới một bài toán lớn hơn: làm thế nào để năng lực sáng tạo, giá trị truyền thống và công nghệ hiện đại có thể cùng tồn tại, bổ trợ cho nhau.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm

Từ những nghiên cứu, mô hình và trao đổi tại Hội thảo, việc xây dựng một nền giáo dục nghệ thuật vừa hiện đại, vừa giàu bản sắc, đồng thời có khả năng kết nối nhà trường với nghệ sĩ, nghệ nhân, cộng đồng và môi trường số tiếp tục là hướng đi cần được quan tâm.

MINH HÀ; ảnh: T. VÂN