Nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn: 'Bảo tồn văn hóa để tạo nguồn lực cho phát triển'

Trong quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực quan trọng để xây dựng hệ giá trị, tạo bản sắc và sức cạnh tranh cho mỗi thành phố. Từ thực tiễn nhiều năm theo đuổi nghệ thuật công cộng, ký ức đô thị và các dự án sáng tạo, họa sĩ, nhiếp ảnh gia, giảng viên Nguyễn Thế Sơn cho rằng, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử, ký ức cộng đồng cần được đặt trong mối quan hệ với phát triển kinh tế, đồng thời phải nuôi dưỡng vốn văn hóa, thẩm mỹ cho thế hệ trẻ để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển.

* Nhiều chủ trương, chính sách về phát triển văn hóa đặt yêu cầu xây dựng và phát huy hệ giá trị Việt Nam, đồng thời đưa văn hóa trở thành nguồn lực quan trọng của phát triển. Từ thực tiễn hoạt động nghệ thuật, anh nhìn nhận mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và phát triển văn hóa như thế nào trong bối cảnh hiện nay?

- Khi Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển nhanh, chúng ta càng phải nhận thức rõ văn hóa quan trọng không kém kinh tế. Với những dự án nghệ thuật và không gian sáng tạo tôi thực hiện trong khoảng 10 năm trở lại đây, đặc biệt là nghệ thuật công cộng, tôi nhận thấy nhu cầu của xã hội đối với việc thưởng thức, trải nghiệm nghệ thuật ngày càng lớn. Văn hóa rất rộng, nhưng những gì người dân có thể cảm nhận trực tiếp chính là các loại hình sáng tạo nghệ thuật. Vì vậy, tôi cho rằng văn hóa phải đi cùng, đi liền với phát triển kinh tế, chứ không thể chỉ tập trung vào kinh tế.

* Theo anh, những yếu tố nào làm nên một đời sống văn hóa phong phú và một cộng đồng có "vốn văn hóa" đủ mạnh? Vai trò của các thiết chế văn hóa như bảo tàng, nhà hát, thư viện và không gian sáng tạo nên được nhìn nhận ra sao?

- Một thành phố giàu văn hóa trước hết phải có cách ứng xử với thiên nhiên, cộng đồng, nghệ thuật và di sản. Văn hóa được thể hiện rất rõ qua kiến trúc, nghệ thuật thị giác, nghệ thuật biểu diễn và cách cộng đồng ứng xử với những di sản lịch sử do tiền nhân để lại. Có thể nhìn vào những thành phố phát triển trên thế giới. Ở đó, bảo tàng, nhà hát, thư viện và các không gian văn hóa, nghệ thuật trở thành một phần bình thường của đời sống. Ví dụ, Amsterdam có hàng trăm bảo tàng, Vienna có rất nhiều không gian âm nhạc, nghệ thuật thị giác, nghệ thuật đương đại và nghệ thuật công cộng. Những nước phát triển gần đây như Hàn Quốc, Singapore cũng có tỷ lệ bảo tàng nghệ thuật trên đầu người rất cao.

Điều quan trọng là việc đến bảo tàng, nhà hát, thư viện hay những không gian văn hóa phải trở thành nhu cầu tự nhiên, bên cạnh việc mua sắm và tiêu dùng vật chất. Một thành phố giàu văn hóa phải có sự vận động mạnh mẽ trong việc tiếp nhận và tiêu thụ văn hóa, từ di sản kiến trúc đến nghệ thuật thị giác, nghệ thuật biểu diễn.

Nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn nhiều năm dành tâm huyết cho nghệ thuật công cộng và ký ức đô thị. Ảnh: Nghệ sĩ cung cấp

Văn hóa tạo nên bản sắc và sức cạnh tranh của đô thị

* Anh nhiều năm theo đuổi nghệ thuật gắn với ký ức đô thị, di sản và không gian công cộng. Nghệ thuật có thể góp phần gì trong việc gìn giữ bản sắc khi đô thị hóa ngày càng nhanh?

Trong hơn 20 năm qua, các dự án nghệ thuật của tôi gắn rất nhiều với ký ức đô thị, di sản và không gian công cộng. Tôi đặc biệt quan tâm đến ký ức đô thị, không chỉ ở Hà Nội mà cả những thành phố khác ở Việt Nam và trên thế giới. Tôi nghĩ đô thị là một biểu hiện rất quan trọng của văn hóa con người, một thực thể tổng hợp chứa đựng nhiều yếu tố văn hóa, nghệ thuật của cộng đồng. Vì vậy, giữ bản sắc trong quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế là điều rất quan trọng. Bản sắc văn hóa góp phần định vị một thành phố, một cộng đồng trong câu chuyện toàn cầu và tạo ra sức cạnh tranh. Khi một thành phố giữ được những yếu tố lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, đồng thời thúc đẩy việc sáng tạo, tái sáng tạo, tái khám phá những giá trị ký ức, di sản, thì đó chính là một cách phát triển kinh tế bền vững, khai thác theo chiều sâu lịch sử và ký ức của thành phố. Và nghệ thuật có thể trở thành cầu nối giúp cộng đồng trải nghiệm ký ức của thành phố ở nhiều giai đoạn khác nhau, đồng thời phát triển nhận thức, tính thẩm mỹ và tính nhân văn.

* Nhiều không gian văn hóa, di sản và địa điểm gắn với ký ức cộng đồng đang chịu áp lực từ phát triển. Theo anh, cần thay đổi tư duy như thế nào để văn hóa trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững?

Theo tôi, cần thay đổi cách tiếp cận, không nhìn những không gian di sản, không gian văn hóa hay địa điểm gắn với ký ức cộng đồng như một trở ngại hay lực cản của phát triển, mà phải nhìn chúng như một yếu tố bản sắc, có thể đóng góp vào phát triển kinh tế. Chính những không gian đó làm cho một thành phố trở nên dày dạn hơn về văn hóa, lịch sử và có câu chuyện để kể khi bước ra thế giới. Tất nhiên, cần có sự cân bằng, phải lựa chọn những giá trị, không gian, địa điểm cốt lõi để gìn giữ, qua đó tạo sự đa dạng và khả năng kể chuyện cho thành phố.

Những dự án tôi thực hiện về các ngôi đình trong phố cổ hay những khu nhà tập thể cho thấy, nếu nhìn di sản như một yếu tố để phát triển văn hóa, gìn giữ lịch sử, đồng thời biến nó thành không gian chứa đựng những câu chuyện đương đại.

Nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn cùng các bạn trẻ khám phá những lớp ký ức tại đình Vũ Thạch. Ảnh: Nghệ sĩ cung cấp

Trên thế giới, nhiều nhà máy cũ, khu nhà cũ, công trình kiến trúc cổ, thậm chí cả không gian thiên nhiên đã được tái sử dụng. Seoul từng khôi phục một dòng suối cổ giữa thủ đô sau nhiều năm phát triển nóng. Điều đó cho thấy đôi khi việc trở lại với những giá trị cũ lại giúp cân bằng cảnh quan, môi trường và hỗ trợ phát triển kinh tế tốt hơn. Việt Nam đang ở giai đoạn phát triển và chuyển tiếp rất nhanh. Một cách tiếp cận khoa học hơn, văn minh hơn, đa chiều hơn sẽ giúp chúng ta tận dụng được nguồn lực sáng tạo khi coi trọng khả năng biểu đạt của văn hóa, nghệ thuật và ký ức cộng đồng.

* Anh cũng là giảng viên đại học và làm việc với nhiều nghệ sĩ trẻ. Theo anh, việc xây dựng vốn văn hóa, thẩm mỹ cho thế hệ trẻ có ý nghĩa như thế nào đối với quá trình hình thành hệ giá trị và năng lực sáng tạo của con người Việt Nam trong thời kỳ hội nhập?

- Trong gần 25 năm giảng dạy nghệ thuật ở đại học, tôi cố gắng tạo cơ hội để sinh viên tiếp cận góc nhìn đa chiều của thế giới, cập nhật xu hướng và kỹ năng nghề nghiệp. Nhưng điều quan trọng không kém là phải có hiểu biết sâu sắc về văn hóa bản địa, lịch sử, nghệ thuật và hệ sinh thái văn hóa truyền thống của Việt Nam. Thay vì chạy theo những xu hướng ngắn hạn, tôi hướng sinh viên tới việc phát triển các dự án nghệ thuật dựa trên nghiên cứu. Khi nghệ thuật đương đại, xu hướng hội nhập quốc tế được kết hợp với nghiên cứu văn hóa, bản sắc, lịch sử, nghệ thuật và môi trường, thực hành của nghệ sĩ trẻ sẽ có khả năng đi xa hơn.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng quan tâm tới văn hóa là điều gần như sống còn đối với một cộng đồng. Con người khác biệt với những loài khác bởi chúng ta có văn hóa, bao gồm ký ức, lịch sử và nghệ thuật. Vì vậy, cần quan tâm và đầu tư vào giáo dục nghệ thuật, giáo dục thẩm mỹ cho thế hệ trẻ, coi đó là một nhu cầu tất yếu. Việc trang bị hiểu biết về văn hóa phải được thực hiện càng sớm càng tốt, đồng bộ với phát triển kinh tế. Tôi nghĩ giáo dục là điều quan trọng nhất, bởi chỉ khi nhận thức được tầm quan trọng của nghệ thuật, lịch sử và văn hóa từ sớm, chúng ta mới có thể tạo ra sự cân bằng trong quá trình phát triển của một cộng đồng và một đất nước.

* Xin cảm ơn anh!

An Hạ