Giữ nhịp ca trù giữa lòng Hà Nội

Không gian lớp học ca trù tại Bích Câu Đạo Quán. (Ảnh: TRANG ANH)

Cứ mỗi chiều cuối tuần, trong không gian trầm mặc, cổ kính của di tích Bích Câu Đạo Quán (Hà Nội) lại vang lên tiếng đàn đáy, tiếng phách hòa nhịp cùng điệu hát ca trù tinh tế, lắng sâu. Suốt 18 năm qua, lớp học ca trù miễn phí nơi đây vẫn được vợ chồng Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Vân Mai bền bỉ duy trì, như dòng chảy lặng lẽ góp phần nuôi dưỡng di sản.

Ở lớp học đặc biệt này, thứ được trao truyền không chỉ là kỹ thuật hát, gõ phách hay đánh đàn, mà còn là tình yêu, sự trân trọng và trách nhiệm gìn giữ vốn quý của cha ông.

Kiên trì khôi phục vốn cổ

Ít ai biết, trước khi trở thành một ca nương ca trù có tiếng, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Vân Mai từng gắn bó với chèo, chầu văn. Bước ngoặt đến vào năm 1990, khi bà tình cờ nghe được tiếng hát của Nghệ sĩ Nhân dân Quách Thị Hồ với bài “Tỳ bà hành” trên đài phát thanh. “Tôi bị thu hút ngay từ những câu đầu tiên, tự hỏi sao lại có một lối hát đặc biệt đến thế” - nghệ nhân Vân Mai nhớ lại. Cũng từ đó, bà quyết tâm theo đuổi ca trù, coi đây như đam mê của cuộc đời mình.

Ở lớp học đặc biệt này, thứ được trao truyền không chỉ là kỹ thuật hát, gõ phách hay đánh đàn, mà còn là tình yêu, sự trân trọng và trách nhiệm gìn giữ vốn quý của cha ông.

Thời điểm đó, rất ít người theo học loại hình này, những nghệ nhân bậc thầy lại đã ở tuổi xưa nay hiếm, cho nên nhiều lần tìm đến xin học, nhưng chỉ nhận về những cái lắc đầu. Song không nản lòng, bà tiếp tục tìm gặp các chuyên gia, nhà nghiên cứu để mượn những băng ghi âm cũ, từ đó tự mày mò, tìm hiểu cách hát của các ca nương nổi tiếng như cụ Đinh Thị Hảo, Đinh Thị Bản, Chu Thị Năm… và tự tập theo.

Cứ như thế, suốt cả chục năm trời, bà tự làm dày thêm vốn hiểu biết của mình về ca trù, đồng thời miệt mài luyện tập cách ém hơi, nhả chữ, nảy hột… Để rồi khi bà cất tiếng hát, người nghe vừa thấy được độ vang, vừa cảm được độ dày, cùng sự tinh tế lay động giàu cảm xúc.

Năm 2007, Nghệ nhân Ưu tú Vân Mai xuất sắc giành Huy chương Vàng tại Liên hoan Ca trù toàn quốc. Chính “trái ngọt” này giúp bà càng có thêm động lực, niềm tin vào con đường mình đã chọn. Điều đáng tự hào là không chỉ tự học hát, bà còn từng bước phục dựng những thể cách ca trù tưởng chừng đã thất truyền. Tiêu biểu như Non mai hồng hạnh - thể cách đã vắng bóng hơn 70 năm được bà khôi phục thành công năm 2009; bên cạnh đó là các điệu như Múa hát bài bông, Múa hát Dồn Đại Thạch… Đến nay, nghệ nhân Vân Mai có thể trình diễn gần 40 thể cách ca trù - “vốn nghề” dày dặn mà không phải ca nương nào cũng có được.

Nhân lên tình yêu di sản

Xuất phát từ lo lắng khi nhận thấy các thể cách ca trù dần mai một, năm 2008, Nghệ nhân Ưu tú Vân Mai cùng người bạn đời của mình - Nghệ nhân Ưu tú Trần Văn Trúc, quyết định mở lớp dạy ca trù tại Bích Câu Đạo Quán. Ở đó, nghệ nhân Vân Mai say mê truyền dạy các làn điệu, kỹ thuật hát ca trù; còn nghệ nhân Trần Văn Trúc tỉ mỉ hướng dẫn cách chơi trống chầu, đàn đáy.

Gần 20 năm qua, lớp không thu học phí, không giới hạn tuổi tác, chỉ mong ngày càng có thêm nhiều người yêu ca trù tìm đến và kiên trì theo đuổi, để những thanh âm dân tộc có cơ hội được trao truyền. Để lớp có thể duy trì lâu dài, vợ chồng nghệ nhân lặng lẽ dùng nguồn thu từ công việc kinh doanh của gia đình để bù đắp chi phí.

Ban đầu, lớp chỉ có vài học viên là bạn bè, người thân. Nhưng theo thời gian, ngày càng có nhiều người biết và tìm đến. Ngoài những người ở Hà Nội, có cả những học viên từ Hưng Yên, Hải Phòng… Hiện, lớp đang duy trì sĩ số khoảng 25 học viên thường xuyên.

Theo nghệ nhân Vân Mai, để hát được ca trù, ngoài năng khiếu còn cần khổ luyện, nên không ít người chỉ trụ được vài buổi rồi bỏ cuộc, nhưng cũng có những học viên đã được “truyền lửa”, gắn bó với lớp học suốt hơn chục năm qua. Đặc biệt, từ lớp học, đã có những người trở thành ca nương, kép đàn thành danh, như: ca nương Bạch Yến, Minh Hằng, Hồng Pha, kép đàn Trần Koóng, quan viên Thanh Hùng… Một số người trong số họ tiếp tục quay lại tham gia hỗ trợ vợ chồng nghệ nhân Vân Mai trong việc hướng dẫn, chỉnh cách đàn, hát cho những học viên mới của lớp.

Song song với duy trì lớp học, từ năm 2018, vợ chồng nghệ nhân Vân Mai thành lập Nhà hát Ca trù Bích Câu, mở ra không gian biểu diễn miễn phí vào các tối cuối tuần để các học viên có sân khấu rèn luyện bản lĩnh biểu diễn, cũng là để ca trù đến gần hơn với công chúng. Đáng chú ý, nhiều buổi diễn kết hợp trải nghiệm về nghệ thuật ca trù đã được tổ chức tại không gian Bích Câu Đạo Quán để phục vụ du khách trong, ngoài nước. Đông đảo du khách quốc tế rất hào hứng khi vừa được thưởng thức ca trù, vừa được nghe nghệ nhân nói về đặc điểm, lịch sử, giá trị của di sản, đồng thời được tận tay tập gõ phách, thử hát những câu đầu tiên của “Hồng hồng tuyết tuyết”…

Nghệ sĩ Trần Koóng, Phó Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật Truyền thống UNESCO Hà Nội, đồng sáng lập Nhà hát Ca trù Bích Câu cho biết, việc truyền dạy miễn phí và tổ chức sân khấu biểu diễn ca trù tại Bích Câu Đạo Quán không chỉ để đào tạo ca nương hay kép đàn, mà còn để lan tỏa tình yêu di sản, hướng tới xây dựng một cộng đồng khán giả cùng quan tâm và chung tay bảo tồn, phát huy giá trị ca trù. Cũng tại đây, nghệ sĩ Trần Koóng cùng vợ chồng nghệ nhân Vân Mai còn hướng dẫn nhiều nhóm sinh viên tới làm tiểu luận, đồ án, khóa luận tốt nghiệp về di sản nói chung, ca trù nói riêng, để người trẻ có thêm cơ hội tiếp cận, tìm hiểu di sản từ trải nghiệm thực tế.

Dù được UNESCO ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp từ năm 2009, nhưng đến nay, ca trù vẫn đối mặt nhiều thách thức. Điều khiến Nghệ nhân Ưu tú Vân Mai luôn trăn trở là không ít thể cách ca trù hiện chỉ còn tồn tại trên giấy, trong khi hoạt động truyền dạy ở không ít nơi rơi vào tình trạng “tam sao thất bản”…

Do vậy, việc cần làm ngay là phải nhanh chóng ghi âm, ghi hình các thể cách ca trù mà các nghệ nhân còn giữ được cho đến nay để số hóa, chuẩn hóa và lưu trữ; đồng thời có chiến lược truyền dạy, tạo thêm không gian biểu diễn để các nghệ nhân có thể sống với nghề. Đó cũng là cách để di sản ca trù có điều kiện phát triển bền vững, đồng hành cùng dòng chảy cuộc sống hôm nay.

TRANG ANH