Giữ nguyên thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra Quân đội để bảo đảm ổn định, thống nhất của hệ thống pháp luật và hoạt động tư pháp quân sự

Cán bộ Cơ quan Điều tra hình sự khu vực 1 Bộ đội Biên phòng tống đạt quyết định khởi tố bị can trong một vụ án gây rối trật tự công cộng tại tỉnh Tuyên Quang. Ảnh: CTV

Thẩm quyền điều tra không chỉ là vấn đề tố tụng

Trong tố tụng hình sự, thẩm quyền điều tra là cơ sở xác định cơ quan có trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố và điều tra vụ án. Đối với hệ thống tư pháp quân sự, đây không chỉ là quy định mang tính thủ tục, mà còn gắn với yêu cầu quản lý quân nhân, giữ nghiêm kỷ luật Quân đội và bảo đảm thực hiện nhiệm vụ quốc phòng. Qua nhiều năm hoạt động, các cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân đã góp phần quan trọng vào công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, giữ vững kỷ luật, kỷ cương và sức mạnh chiến đấu của lực lượng vũ trang. Hoạt động điều tra trong Quân đội nhân dân không chỉ nhằm xử lý hành vi vi phạm pháp luật, mà còn phục vụ công tác giáo dục, phòng ngừa vi phạm và nâng cao hiệu quả quản lý quân nhân. Chính vì vậy, việc sửa đổi các quy định về thẩm quyền điều tra cần được đặt trong tổng thể nhiệm vụ xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; tránh nhìn nhận đơn thuần là sự phân công giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Hoạt động quân sự không thể được xác định chỉ bằng địa điểm xảy ra vụ việc

Một trong những nội dung được quan tâm là việc sử dụng yếu tố địa điểm xảy ra vụ việc để xác định thẩm quyền điều tra. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, hoạt động của quân nhân không chỉ diễn ra trong doanh trại hoặc khu vực quân sự. Quân đội nhân dân Việt Nam thực hiện đồng thời ba chức năng: Đội quân chiến đấu, đội quân công tác và đội quân lao động sản xuất. Nhiều cán bộ, chiến sĩ đang thực hiện nhiệm vụ trên biên giới, biển, đảo, khu kinh tế - quốc phòng, địa bàn dân cư hoặc tham gia cứu hộ, cứu nạn, phòng, chống thiên tai, gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc. Không ít vụ việc xảy ra ngoài doanh trại nhưng gắn trực tiếp với nhiệm vụ quân sự. Khi đó, hoạt động điều tra không chỉ làm rõ hành vi vi phạm, mà còn phải xem xét quá trình thực hiện nhiệm vụ, trách nhiệm chỉ huy, công tác quản lý đơn vị và các yếu tố đặc thù của môi trường quân đội.

Cần thận trọng với việc thay đổi nguyên tắc phân định thẩm quyền điều tra

Một số quy định mới trong dự thảo đang được nhìn nhận là có khả năng làm thay đổi cách thức xác định thẩm quyền điều tra đã được áp dụng ổn định trong nhiều năm. Các tiêu chí như “tội phạm chính”, “cơ quan đang thụ lý”, “nơi phát hiện tội phạm” được đề xuất nhằm tạo thuận lợi cho quá trình giải quyết vụ án. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng, đây không đơn thuần là sửa đổi kỹ thuật mà có thể tác động đến nguyên tắc phân định thẩm quyền giữa các hệ thống cơ quan điều tra. Những thay đổi như vậy cần được đánh giá đầy đủ về tính cần thiết, tính hợp lý và những tác động có thể phát sinh đối với toàn bộ quá trình tố tụng hình sự. Thẩm quyền điều tra là khâu mở đầu của hoạt động tố tụng. Mọi thay đổi ở giai đoạn này đều có thể ảnh hưởng đến các giai đoạn tiếp theo như truy tố, xét xử và thi hành án.

Quân nhân là chủ thể đặc biệt trong hoạt động điều tra hình sự

Quân nhân chịu sự điều chỉnh đồng thời của pháp luật Nhà nước và hệ thống điều lệnh, điều lệ Quân đội. Trong nhiều vụ án, việc đánh giá đúng tính chất hành vi đòi hỏi phải xem xét nhiệm vụ được giao, yêu cầu sẵn sàng chiến đấu, chế độ chỉ huy và trách nhiệm quản lý của đơn vị. Những yếu tố này mang tính chuyên ngành quân sự và thường chỉ có thể được làm rõ đầy đủ thông qua sự tham gia của các cơ quan có hiểu biết sâu về môi trường quân đội. Đây là một trong những cơ sở quan trọng để nhiều ý kiến đề nghị tiếp tục duy trì thẩm quyền điều tra hiện hành đối với các vụ việc có yếu tố quân sự.

Bảo vệ bí mật quân sự và lợi ích quốc gia

Một vấn đề khác được quan tâm là tiêu chí xác định vụ án có hay không liên quan đến bí mật quân sự. Trên thực tế, yếu tố này nhiều khi chỉ được phát hiện trong quá trình điều tra thông qua hoạt động khám nghiệm hiện trường, thu giữ tài liệu, giám định hoặc lấy lời khai. Không ít vụ việc ban đầu được đánh giá là vụ án hình sự thông thường, nhưng sau đó phát hiện có liên quan đến bí mật quân sự hoặc bí mật Nhà nước trong lĩnh vực quốc phòng. Bởi vậy, việc xác định thẩm quyền điều tra ngay từ đầu cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Việc duy trì thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân không chỉ nhằm xử lý tội phạm, mà còn góp phần bảo vệ bí mật quân sự, bảo đảm an toàn cho các hoạt động quốc phòng và bảo vệ lợi ích quốc gia.

Hoàn thiện cơ chế phối hợp thay vì thay đổi nguyên tắc đã vận hành ổn định

Qua tổng kết thực tiễn, những khó khăn phát sinh trong giải quyết các vụ án có yếu tố quân sự chủ yếu liên quan đến việc trao đổi thông tin, chuyển giao hồ sơ, xác định cơ quan chủ trì hoặc phối hợp điều tra trong các vụ án phức tạp. Đây là những vấn đề thuộc về cơ chế phối hợp nghiệp vụ, không nhất thiết xuất phát từ bất cập của nguyên tắc phân định thẩm quyền hiện hành. Trong bối cảnh Chính phủ đang triển khai mạnh mẽ chương trình chuyển đổi số quốc gia, xây dựng hồ sơ vụ án điện tử, số hóa tài liệu và liên thông dữ liệu tố tụng giữa các cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án, nhiều khó khăn về phối hợp, chuyển giao hồ sơ sẽ từng bước được khắc phục bằng các giải pháp công nghệ. Đây được xem là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển của nền tư pháp hiện đại, vừa nâng cao hiệu quả giải quyết vụ án, vừa bảo đảm tính chuyên môn hóa của từng hệ thống cơ quan điều tra.

Việc sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự là yêu cầu cần thiết nhằm đáp ứng đòi hỏi của thực tiễn và yêu cầu cải cách tư pháp trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, đối với các quy định liên quan đến thẩm quyền điều tra giữa cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân và cơ quan điều tra của Công an nhân dân, cần được nghiên cứu thận trọng, đánh giá tác động đầy đủ, toàn diện và đặt trong tổng thể hệ thống pháp luật tố tụng hình sự.

Giữ nguyên các quy định hiện hành về thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân không chỉ góp phần bảo đảm tính ổn định của hệ thống pháp luật, mà còn giữ vững tính thống nhất của hệ thống tư pháp quân sự, đáp ứng yêu cầu bảo vệ quốc phòng, an ninh và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Trung tá Ngô Ngọc Quý, Cơ quan Điều tra hình sự Bộ đội Biên phòng