Giữ vững vị trí, vai trò cơ quan điều tra trong Quân đội vì lợi ích quốc phòng

Theo Trung tướng, PGS, TS Trần Văn Độ, nguyên Phó chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao, nguyên Chánh án Tòa án Quân sự Trung ương, đại biểu Quốc hội khóa XII, khóa XIII, việc giữ nguyên chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân (QĐND) Việt Nam không chỉ là yêu cầu của thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn là đòi hỏi khách quan nhằm bảo vệ bí mật quân sự, giữ vững sức mạnh chiến đấu của Quân đội, bảo đảm tính thống nhất của nền tư pháp quân sự, vì lợi ích quốc phòng.

Thẩm quyền điều tra phải thống nhất với thẩm quyền xét xử

Phóng viên (PV): Thưa đồng chí, Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự đang được Bộ Công an xây dựng có nhiều nội dung sửa đổi liên quan đến hệ thống cơ quan điều tra. Từ góc độ khoa học pháp lý và thực tiễn tổ chức hoạt động tư pháp quân sự, đồng chí đánh giá như thế nào về sự cần thiết phải tiếp tục giữ nguyên chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của cơ quan điều tra trong QĐND Việt Nam như quy định hiện hành?

Trung tướng, PGS, TS Trần Văn Độ: Theo nguyên lý chung của khoa học tố tụng hình sự, chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của cơ quan điều tra không tồn tại độc lập mà được xác lập trên cơ sở thẩm quyền xét xử của tòa án. Nói cách khác, tổ chức của hệ thống điều tra phải thống nhất với tổ chức của hệ thống xét xử để bảo đảm sự đồng bộ, thông suốt trong hoạt động tư pháp.

Đối với QĐND Việt Nam, hệ thống tòa án quân sự đã được hình thành, phát triển qua hơn 80 năm, gắn liền với quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của Quân đội. Khác với tòa án nhân dân, tòa án quân sự được tổ chức để thực hiện nhiệm vụ xét xử các vụ án thuộc phạm vi quân sự, góp phần bảo vệ kỷ luật Quân đội, giữ gìn sức mạnh chiến đấu, bảo vệ bí mật quân sự, bí mật quốc phòng, lĩnh vực thuộc bí mật nhà nước có độ mật rất cao. Chính đặc thù đó quyết định phạm vi thẩm quyền của tòa án quân sự, đồng thời cũng quyết định phạm vi chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của cơ quan điều tra trong Quân đội.

Trung tướng, PGS, TS Trần Văn Độ. Ảnh: MAI THOA

Vì vậy, theo tôi, không thể nhìn nhận thẩm quyền điều tra trong Quân đội như một bộ phận có thể tách rời hoặc điều chỉnh một cách cơ học khỏi toàn bộ hệ thống tư pháp quân sự. Nếu thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự vẫn được giữ nguyên thì việc thu hẹp hoặc thay đổi thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội sẽ làm mất đi tính thống nhất trong thiết kế của hệ thống tư pháp, dẫn đến nhiều bất cập trong quá trình tổ chức thực hiện.

Cũng cần thấy rằng, hoạt động điều tra các vụ án trong Quân đội không đơn thuần là hoạt động tố tụng hình sự theo nghĩa thông thường mà còn gắn trực tiếp với nhiệm vụ bảo vệ quốc phòng, bảo vệ sức mạnh chiến đấu của lực lượng vũ trang. Nhiều vụ việc liên quan đến tổ chức lực lượng, hoạt động huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, quản lý vũ khí, trang bị kỹ thuật hoặc những thông tin thuộc danh mục bí mật quân sự. Những vụ án này đòi hỏi người tiến hành tố tụng phải vừa am hiểu pháp luật, vừa hiểu sâu môi trường quân sự, nguyên tắc chỉ huy, chế độ công tác, kỷ luật Quân đội và các quy định về bảo vệ bí mật nhà nước trong lĩnh vực quốc phòng.

Nếu thay đổi thẩm quyền điều tra theo hướng thu hẹp như một số quan điểm hiện nay thì không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm trong Quân đội mà còn có thể tác động trực tiếp đến nhiệm vụ bảo vệ bí mật quân sự, bảo vệ quốc phòng và khả năng sẵn sàng chiến đấu của QĐND Việt Nam. Đây là những lợi ích đặc biệt quan trọng của quốc gia, cần được cân nhắc hết sức thận trọng trước khi quyết định sửa đổi pháp luật.

Tính chuyên biệt tạo nên hiệu quả điều tra

PV: Có ý kiến cho rằng việc tập trung đầu mối điều tra sẽ nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động tố tụng. Cũng có quan điểm cho rằng đặc thù của Quân đội đòi hỏi phải có cơ chế điều tra riêng. Từ kinh nghiệm nhiều năm lãnh đạo hệ thống tòa án quân sự, đồng chí nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Trung tướng, PGS, TS Trần Văn Độ: Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9-11-2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đã xác định mục tiêu xây dựng nền tư pháp nước ta theo hướng “chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh”. Theo tôi, tính chuyên nghiệp không chỉ thể hiện ở trình độ cán bộ hay phương thức hoạt động mà còn được thể hiện ngay trong thiết kế tổ chức của từng thiết chế tư pháp. Một nền tư pháp chuyên nghiệp phải có sự phân công, phân cấp và chuyên môn hóa phù hợp với tính chất của từng lĩnh vực quản lý nhà nước.

Quân đội là một lĩnh vực đặc thù của Nhà nước. Đây không chỉ là lực lượng vũ trang thực hiện nhiệm vụ quốc phòng mà còn là môi trường có tổ chức chặt chẽ, kỷ luật nghiêm minh, chịu sự điều chỉnh của nhiều quy định chuyên ngành. Chính vì vậy, các cơ quan tư pháp trong Quân đội cũng được tổ chức theo hướng chuyên biệt để đáp ứng yêu cầu bảo vệ lợi ích quốc phòng và giữ vững sức mạnh chiến đấu của Quân đội.

Các tòa án quân sự là thiết chế tư pháp chuyên biệt đã tồn tại ổn định từ rất sớm trong lịch sử nền tư pháp nước ta. Từ sự chuyên biệt của tòa án quân sự tất yếu hình thành hệ thống viện kiểm sát quân sự và cơ quan điều tra trong Quân đội với chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền tương ứng. Đây là một chỉnh thể thống nhất, vận hành đồng bộ theo các nguyên tắc tố tụng hình sự và đặc thù của lĩnh vực quân sự. Vì vậy, nếu chỉ nhìn từ góc độ "tập trung đầu mối điều tra" để điều chỉnh tổ chức cơ quan điều tra mà không đặt trong tổng thể các cơ quan tư pháp trong Quân đội thì sẽ thiếu toàn diện về cả lý luận và thực tiễn.

Tôi cho rằng, không phải cứ tập trung đầu mối thì hiệu lực, hiệu quả sẽ cao hơn. Trong nhiều trường hợp, việc tập trung không phù hợp với tính chất của đối tượng quản lý còn có thể làm giảm hiệu quả hoạt động. Đối với lĩnh vực quân sự, nơi yêu cầu xử lý nhanh, chính xác, đúng thẩm quyền và tuyệt đối giữ bí mật thì tính chuyên biệt lại chính là yếu tố tạo nên hiệu quả. Vì vậy, nếu thay thế mô hình điều tra chuyên biệt bằng một mô hình điều tra thống nhất thì rất có thể hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm trong Quân đội sẽ bị ảnh hưởng theo chiều hướng không mong muốn.

Một ưu điểm nổi bật của cơ quan điều tra trong Quân đội hiện nay là đội ngũ điều tra viên được đào tạo, rèn luyện trong môi trường quân sự, hiểu sâu đặc điểm tổ chức, nhiệm vụ, chế độ chỉ huy, hệ thống văn bản chuyên ngành cũng như các quy định về bảo vệ bí mật quân sự. Đây là điều kiện rất quan trọng để việc tiếp nhận nguồn tin, khám nghiệm hiện trường, thu thập chứng cứ, đánh giá tài liệu và đề xuất hướng xử lý được tiến hành chính xác, kịp thời, đúng pháp luật.

Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy, mô hình hiện hành của các cơ quan tư pháp Quân đội nói chung và cơ quan điều tra trong Quân đội nói riêng vận hành ổn định, không phát sinh những bất cập mang tính hệ thống. Đây là minh chứng cho thấy mô hình hiện nay phù hợp với yêu cầu xây dựng Quân đội, bảo vệ Tổ quốc và hoàn toàn đáp ứng mục tiêu xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp mà Đảng đã xác định.

Không nên điều chỉnh khi thực tiễn đã chứng minh

PV: Có ý kiến cho rằng nếu thu hẹp thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội thì đối với các vụ án liên quan đến quân nhân hoặc xảy ra trong Quân đội, cơ quan điều tra của Bộ Công an có thể ủy thác cho cơ quan điều tra trong Quân đội tiến hành điều tra?

Trung tướng, PGS, TS Trần Văn Độ: Theo tôi, cách đặt vấn đề này chưa phù hợp với nguyên tắc xác định thẩm quyền tố tụng. Theo quy định hiện hành, những vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự thì đồng thời thuộc thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội. Đây là mối quan hệ có tính nguyên tắc. Trong trường hợp cần thiết, chính cơ quan điều tra trong Quân đội mới có thể ủy thác cho cơ quan điều tra khác thực hiện một số hoạt động điều tra theo quy định của pháp luật; chứ không thể theo chiều ngược lại. Nếu đảo ngược nguyên tắc này sẽ dẫn đến sự thiếu thống nhất giữa thẩm quyền điều tra và thẩm quyền xét xử, ảnh hưởng trực tiếp đến tính đồng bộ của các cơ quan tư pháp trong Quân đội.

Theo tôi, khi sửa đổi bất kỳ đạo luật nào liên quan đến quốc phòng, an ninh và tổ chức bộ máy tư pháp, nguyên tắc cần được đặt lên hàng đầu là bảo đảm ổn định, kế thừa những quy định đã được thực tiễn kiểm nghiệm; chỉ sửa đổi khi thật sự có căn cứ khoa học, căn cứ thực tiễn và chứng minh được hiệu quả cao hơn. Đối với cơ quan điều tra trong Quân đội, thực tiễn hoạt động nhiều năm qua đã khẳng định mô hình hiện hành đang đáp ứng tốt yêu cầu bảo vệ pháp luật, bảo vệ kỷ luật Quân đội và bảo vệ lợi ích quốc phòng. Vì vậy, việc xem xét điều chỉnh cần được cân nhắc đặc biệt thận trọng, trên cơ sở đánh giá toàn diện cả về pháp lý, tổ chức và yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Từ góc độ nghiên cứu lý luận cũng như thực tiễn nhiều năm công tác trong hệ thống tòa án quân sự, tôi cho rằng việc giữ nguyên chức năng điều tra của Quân đội còn có ý nghĩa bảo đảm nguyên tắc kiểm soát quyền lực trong lĩnh vực quốc phòng. Các cơ quan tư pháp trong Quân đội hiện nay được tổ chức thống nhất từ hoạt động điều tra, kiểm sát đến xét xử; giữa các cơ quan vừa phối hợp chặt chẽ, vừa kiểm soát lẫn nhau theo đúng quy định của pháp luật. Đây là cơ chế đã được thực tiễn kiểm nghiệm, góp phần quan trọng vào việc xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, đồng thời giữ nghiêm kỷ luật Quân đội và bảo vệ lợi ích quốc phòng.

Thực tế hơn 80 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của QĐND Việt Nam cũng cho thấy, các cơ quan tư pháp trong Quân đội luôn hoàn thành tốt nhiệm vụ trong mọi điều kiện, từ thời chiến đến thời bình, từ bảo vệ Tổ quốc đến tham gia xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Cơ quan điều tra trong Quân đội là một mắt xích không thể tách rời trong hệ thống đó. Những kết quả đạt được trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa trong Quân đội và giữ vững kỷ luật, kỷ cương là minh chứng rõ nét cho tính đúng đắn của mô hình hiện hành.

Đặc biệt, trong bối cảnh tình hình thế giới, khu vực tiếp tục có nhiều diễn biến nhanh chóng, phức tạp, khó dự báo; yêu cầu bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc ngày càng cao thì việc giữ vững các cơ quan tư pháp trong Quân đội có tính chuyên biệt, trong đó có cơ quan điều tra trong Quân đội, càng có ý nghĩa chiến lược. Bởi lẽ, đây không chỉ là yêu cầu của hoạt động tố tụng hình sự mà còn là một bộ phận quan trọng trong cơ chế bảo vệ quốc phòng, an ninh quốc gia và sức mạnh chiến đấu của QĐND Việt Nam.

PV: Trân trọng cảm ơn đồng chí!

NGUYỄN HỒNG SÁNG (thực hiện)