Thẩm quyền của Cơ quan điều tra trong Quân đội là yêu cầu khách quan

CẦN KẾ THỪA NHỮNG GIÁ TRỊ ĐÃ ĐƯỢC THỰC TIỄN KIỂM NGHIỆM

Phóng viên (PV): Thưa luật sư, hoàn thiện hệ thống pháp luật là yêu cầu tất yếu của tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Theo ông, việc sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự lần này cần được thực hiện như thế nào để vừa đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, vừa bảo đảm tính ổn định của hệ thống pháp luật?

Luật sư Trần Văn Sự: Trước hết, cần thống nhất nhận thức đổi mới pháp luật là yêu cầu khách quan của sự phát triển. Một hệ thống pháp luật muốn vận hành hiệu quả phải được rà soát, bổ sung, sửa đổi để phù hợp với thực tiễn đời sống, yêu cầu quản lý nhà nước và nhiệm vụ xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong từng giai đoạn. Việc sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự lần này cũng nằm trong tiến trình đó.

Một nguyên tắc rất quan trọng của hoạt động lập pháp là phải bảo đảm tính kế thừa, xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, trên cơ sở tổng kết đầy đủ quá trình thi hành, đánh giá khách quan những mặt được, những hạn chế và tác động của từng phương án sửa đổi.

Đối với Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, cần thấy rằng đây không phải là luật điều chỉnh riêng tổ chức bộ máy, mà có mối quan hệ hữu cơ với Bộ luật Tố tụng hình sự và toàn bộ hệ thống pháp luật về tư pháp hình sự. Vì vậy, bất kỳ sự điều chỉnh nào liên quan đến nguyên tắc phân định thẩm quyền điều tra cũng phải được xem xét trong tổng thể thiết chế pháp luật về tố tụng hình sự, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Luật sư Trần Văn Sự. Ảnh: VĂN SƠN

PV: Một trong những nội dung được dư luận quan tâm là hoạt động của Cơ quan điều tra trong QĐND. Dưới góc nhìn của một chuyên gia có thâm niên trong hoạt động tư pháp, ông đánh giá như thế nào về vai trò và hiệu quả của hệ thống cơ quan này trong suốt quá trình hình thành, phát triển?

Luật sư Trần Văn Sự: Nhìn lại lịch sử xây dựng và trưởng thành của tổ chức Cơ quan điều tra trong QĐND, chúng ta thấy đây là một thiết chế tư pháp đã được thực tiễn chứng minh tính đúng đắn và hiệu quả. Trong suốt quá trình đó, hệ thống Cơ quan điều tra trong Quân đội đã thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn trong điều tra các vụ án thuộc thẩm quyền, góp phần quan trọng giữ nghiêm kỷ luật “sắt” tự giác, nghiêm minh trong Quân đội, bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự và phục vụ trực tiếp nhiệm vụ quân sự, quốc phòng.

Thực tiễn cũng cho thấy, quy định hiện hành về thẩm quyền điều tra không tạo ra sự chồng chéo, bất hợp lý giữa Cơ quan điều tra trong QĐND và Cơ quan điều tra của Công an nhân dân. Ngược lại, thực tiễn đã hình thành cơ chế phối hợp hiệu quả giữa hai hệ thống.

ĐIỀU TRA TRONG QUÂN ĐỘI KHÔNG ĐƠN THUẦN LÀ HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG

PV: Thưa luật sư, dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) đang đặt ra các phương án liên quan đến việc xác định thẩm quyền điều tra. Theo ông, điều gì làm nên tính đặc thù của hoạt động điều tra trong Quân đội khiến việc phân định thẩm quyền không thể chỉ căn cứ vào địa điểm xảy ra vụ án hay tính chất thông thường của hành vi phạm tội?

Luật sư Trần Văn Sự: Để lý giải vấn đề này, phải đi từ bản chất của QĐND Việt Nam. Quân đội không phải là một tổ chức hành chính hay một tổ chức nghề nghiệp thông thường, mà là lực lượng chính trị, lực lượng chiến đấu trung thành tuyệt đối của Đảng, Nhà nước và nhân dân; là lực lượng nòng cốt trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Chính đặc điểm đó tạo nên những yêu cầu rất riêng đối với công tác lãnh đạo, quản lý, tổ chức và cả hoạt động tư pháp trong Quân đội. Mọi hoạt động đều gắn với yêu cầu giữ gìn bí mật nhà nước, bí mật quân sự, duy trì nghiêm kỷ luật, chế độ sẵn sàng chiến đấu và bảo đảm sức mạnh chiến đấu của toàn quân. Vì vậy, nếu xảy ra vụ án hình sự liên quan đến quân nhân hoặc hoạt động quân sự thì đối tượng cần được bảo vệ không chỉ là các quan hệ xã hội được Bộ luật Hình sự điều chỉnh mà còn là nhiệm vụ quốc phòng, kỷ luật Quân đội, sức mạnh sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu của đơn vị gắn chặt với lợi ích quốc gia.

Mặt khác, trong Bộ luật Hình sự có khá nhiều tội danh đặc thù liên quan đến Quân đội, quốc phòng hoặc nhiều tội danh, hành vi xâm hại đến lợi ích Quân đội, quốc phòng nên việc phát hiện, thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ trong các vụ án gắn với tổ chức, hoạt động quân sự, bí mật quân sự, chế độ quản lý, chỉ huy và các quan hệ nội bộ đặc thù của Quân đội. Vì vậy, để bảo đảm việc chứng minh tội phạm và làm rõ đầy đủ chứng cứ buộc tội, chứng cứ gỡ tội, các vụ án này cần do Cơ quan điều tra trong Quân đội thực hiện.

Đây chính là những điểm khác biệt căn bản giữa hoạt động điều tra trong Quân đội với hoạt động điều tra trong môi trường dân sự.

Lấy một ví dụ đơn giản: Một vụ cố ý gây thương tích xảy ra ngoài doanh trại nhìn bề ngoài có thể giống như bất kỳ vụ án hình sự nào, nhưng nếu người bị hại là một sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp... thì việc đánh giá hậu quả của vụ án không thể chỉ dừng lại ở tỷ lệ thương tích hay thiệt hại về sức khỏe. Cơ quan điều tra còn phải làm rõ hành vi đó ảnh hưởng như thế nào đến khả năng thực hiện nhiệm vụ, đến tổ chức lực lượng, phương án tác chiến, chế độ sẵn sàng chiến đấu và cả yêu cầu bảo vệ bí mật quân sự. Đó là những yếu tố chỉ có thể được xem xét đầy đủ bởi Cơ quan điều tra trong Quân đội.

Chính vì vậy, tôi cho rằng, việc xác định thẩm quyền điều tra nếu chỉ căn cứ vào địa điểm xảy ra tội phạm hoặc hành vi phạm tội có thuộc phạm vi bí mật quân sự, quốc phòng hay không thì chưa phản ánh đầy đủ bản chất của hoạt động quân sự. Đó cũng là lý do pháp luật hiện hành quy định tiêu chí quân nhân, đơn vị Quân đội và nhiệm vụ quân sự, quốc phòng làm căn cứ quan trọng để phân định thẩm quyền điều tra.

PV: Khi nghiên cứu dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi), có quan điểm cho rằng, trong những vụ án không thuộc bí mật quân sự hoặc xảy ra ngoài doanh trại, Cơ quan điều tra của Công an nhân dân có thể chủ trì điều tra, còn Cơ quan điều tra trong QĐND chỉ thực hiện một số hoạt động theo cơ chế ủy thác thì vẫn bảo đảm hiệu quả. Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Luật sư Trần Văn Sự: Theo tôi, cần phân biệt rất rõ giữa “thẩm quyền điều tra” và “ủy thác điều tra”. Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau về bản chất pháp lý.

“Thẩm quyền điều tra” là quyền năng tố tụng đầy đủ do pháp luật trao cho cơ quan điều tra để chủ động tiếp nhận nguồn tin về tội phạm, xây dựng kế hoạch điều tra, thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ, xác định nguyên nhân, điều kiện phạm tội và chịu trách nhiệm trước pháp luật về toàn bộ kết quả điều tra để bảo đảm việc giải quyết vụ án đúng pháp luật.

Còn “ủy thác điều tra” chỉ là cơ chế hỗ trợ giữa các cơ quan điều tra nhằm thực hiện một hoặc một số hoạt động điều tra cụ thể theo yêu cầu của cơ quan đang thụ lý vụ án. Cơ quan được ủy thác không quyết định hướng điều tra, không đánh giá toàn diện chứng cứ và cũng không chịu trách nhiệm về toàn bộ quá trình điều tra giải quyết vụ án.

Điều mà hoạt động lập pháp luôn hướng tới là sự rõ ràng, thống nhất về trách nhiệm, chứ không phải tạo ra những điểm giao thoa mới trong quá trình thực hiện.

PV: Trong một số trường hợp cụ thể, việc phối hợp giữa hai cơ quan điều tra phát sinh khó khăn, vướng mắc thì giải quyết thế nào?

Luật sư Trần Văn Sự: Nếu thực tiễn phát sinh khó khăn thì hướng xử lý phù hợp là tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa hai hệ thống cơ quan điều tra; hoàn thiện quy trình trao đổi thông tin, chuyển giao hồ sơ, ứng dụng công nghệ số trong phối hợp nghiệp vụ, chứ không nên thay đổi nguyên tắc phân định thẩm quyền đã được thực tiễn kiểm nghiệm.

GIỮ VỮNG VAI TRÒ TỐ TỤNG CỦA CƠ QUAN ĐIỀU TRA TRONG QUÂN ĐỘI, ĐÁP ỨNG YÊU CẦU NHIỆM VỤ

PV: Thưa luật sư, xây dựng QĐND Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại là chủ trương chiến lược của Đảng, Nhà nước. Trong tiến trình đó, hoạt động của Cơ quan điều tra trong Quân đội cần được đặt ra những yêu cầu mới như thế nào để đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới?

Luật sư Trần Văn Sự: Xây dựng QĐND cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại đặt ra yêu cầu phải hiện đại hóa toàn bộ hệ thống bảo đảm pháp lý cho Quân đội. Trong hệ thống đó, hoạt động điều tra hình sự giữ vị trí đặc biệt quan trọng, bởi đây là khâu mở đầu của quá trình tố tụng, đồng thời là công cụ góp phần giữ nghiêm kỷ luật Quân đội và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về quốc phòng.

Thực tiễn hiện nay đặt ra nhiều yêu cầu mới. Các loại tội phạm ngày càng diễn biến phức tạp, có sự đan xen giữa không gian thực và không gian mạng; nhiều hành vi phạm tội liên quan trực tiếp đến công nghệ cao, dữ liệu điện tử, hoạt động xuyên biên giới hoặc có yếu tố nước ngoài. Trong khi đó, nhiệm vụ của Quân đội cũng ngày càng nặng nề, từ bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ nhân dân, bảo vệ Đảng và chế độ xã hội chủ nghĩa đến tham gia gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc, phòng, chống thiên tai, cứu hộ, cứu nạn và giải quyết các vấn đề an ninh phi truyền thống. Những thay đổi đó đòi hỏi hoạt động điều tra trong Quân đội phải không ngừng được chuyên nghiệp hóa, nâng cao chất lượng, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, nâng cao về trình độ chuyên môn, năng lực nghiệp vụ và khả năng ứng dụng khoa học, công nghệ... đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ được giao.

PV: Từ những phân tích trên, để gửi gắm một kiến nghị đối với cơ quan soạn thảo và Quốc hội khi xem xét dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi), ông muốn nhấn mạnh điều gì?

Luật sư Trần Văn Sự: Tôi muốn nhấn mạnh rằng, yêu cầu sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự là hoàn toàn cần thiết. Không có hệ thống pháp luật nào bất biến trước sự phát triển của thực tiễn. Nhưng điều quan trọng là việc sửa đổi phải đặt trên nền tảng của những giá trị đã được thực tiễn kiểm nghiệm và phải hướng tới mục tiêu cao nhất là nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Nhà nước, phục vụ lợi ích quốc gia, dân tộc.

Đối với vấn đề thẩm quyền điều tra trong QĐND, theo tôi, cần tiếp tục giữ nguyên vị trí pháp lý và vai trò tố tụng của Cơ quan điều tra trong Quân đội; kế thừa những quy định đã chứng minh hiệu quả trong thực tiễn; đồng thời tập trung hoàn thiện cơ chế phối hợp, trao đổi thông tin, chuyển giao hồ sơ và ứng dụng công nghệ trong hoạt động điều tra.

Một vấn đề nữa cũng cần được đặc biệt quan tâm là bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật. Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự có quan hệ mật thiết với Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và nhiều đạo luật khác trong lĩnh vực tư pháp, vì vậy, mọi sửa đổi liên quan đến nguyên tắc phân định thẩm quyền điều tra cần được đặt trong tổng thể quá trình hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự.

Việc tiếp tục giữ vững thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội là yêu cầu khách quan nhằm bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước về quốc phòng, giữ nghiêm kỷ luật Quân đội, bảo vệ bí mật quân sự và góp phần giữ vững sức mạnh chiến đấu của Quân đội trong mọi tình huống.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!

NGUYỄN PHAN THANH HÀ (thực hiện)