Giữ lửa nghề gốm truyền thống

Đa dạng các sản phẩm gốm Churu trong đời sống

Đưa gốm mộc ra phố

Trong một không gian nhỏ ngập tràn ánh nắng trên đường Trần Thánh Tông (phường Xuân Hương - Đà Lạt), những sản phẩm gốm mộc của đồng bào Churu hiện diện bình dị nhưng đầy cuốn hút. Từ những chiếc chảo, ấm, chum, ly đến các vật dụng trang trí, gốm Churu không chỉ mang dáng vẻ thô mộc của đất và lửa mà còn kể câu chuyện về nỗ lực gìn giữ nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một của chị Nguyễn Thị Hải Yến và chị Touneh Mai Cầm.

Là người con của buôn làng K’răng Gọ (xã Quảng Lập), chị Touneh Mai Cầm lớn lên cùng hình ảnh những người bà kiên nhẫn sàng đất, nhào nặn, tạo hình gốm trong khoảnh sân nhỏ. Theo thời gian, khi nhịp sống hiện đại dần len lỏi vào buôn làng, các sản phẩm gốm truyền thống ngày một ít được sử dụng. Dẫu vậy, nhiều nghệ nhân tâm huyết như bà Ma Ly, bà Ma Ti Ơng vẫn lặng lẽ giữ nghề nhưng gốm từ buôn làng nhỏ vẫn khó tìm được đường đến với thị trường và khách hàng.

Trăn trở trước thực tế ấy, chị Mai Cầm cùng chị Hải Yến quyết định đưa gốm Churu “ra phố”. Các chị bắt đầu bằng những việc nhỏ: trưng bày gốm tại quán cà phê, giới thiệu sản phẩm trên mạng xã hội, từng bước kết nối với những người yêu thủ công và văn hóa bản địa. Những món đồ gốm tưởng chừng chỉ quen thuộc trong gian bếp buôn làng, khi đặt giữa không gian đô thị lại trở nên mới mẻ, được nhiều người đón nhận để sử dụng hoặc trang trí.

Gốm Churu không bàn xoay, không men, không hóa chất. Đất được tạo hình hoàn toàn bằng tay, nung bằng củi, để lửa chạm vào đất một cách tự nhiên, ngẫu nhiên. Chính sự giản dị ấy tạo nên những sản phẩm độc bản, mang dấu ấn riêng của mỗi người thợ. Chị Hải Yến và Mai Cầm chỉ mong được làm cầu nối để những giá trị nguyên bản ấy lan tỏa.

Học sinh được các nghệ nhân làng gốm Bình Đức, xã Bắc Bình hướng dẫn cách làm gốm trên bàn xoay

Song song với việc bán sản phẩm, các chị còn tổ chức các workshop trải nghiệm làm gốm cho du khách tại Đà Lạt. Tại đây, du khách được trực tiếp chạm vào đất, cảm nhận sự thô mộc, mềm mịn và hiểu hơn về quy trình làm gốm thủ công của người Churu. Những trải nghiệm ấy góp phần đưa câu chuyện về gốm và văn hóa Churu đến gần hơn với cộng đồng.

“Từ khi gốm bán được nhiều hơn, các bà rất vui và có thêm động lực để làm nghề mỗi ngày”, chị Mai Cầm chia sẻ. Khoảng 6 tháng gần đây, mỗi tháng, hàng trăm sản phẩm gốm của làng K’răng Gọ được tiêu thụ, mang lại nguồn thu ổn định hơn cho các nghệ nhân. Chị Hải Yến và Mai Cầm vẫn đều đặn trở về làng, tiếp sức cho người giữ nghề, để ngọn lửa gốm Churu tiếp tục cháy giữa đời sống hôm nay.

Giữ hồn đất từ những đôi tay phụ nữ Chăm

Sẽ thiếu sót khi nhắc đến nghề gốm mà không nói đến làng gốm Chăm Bình Đức, xã Bắc Bình, với những sản phẩm làm hoàn toàn bằng thủ công nhưng không kém phần tinh tế và mang giá trị văn hóa riêng.

Làng gốm Bình Đức đã có từ lâu đời, gắn chặt với đời sống, phong tục tập quán của người Chăm địa phương phía Đông Nam tỉnh. Việc trao truyền được thực hiện bằng phương thức kể chuyện và thực hành hằng ngày thông qua “Mẹ truyền con nối”.

Giáo viên và học sinh xem nghệ nhân biểu diễn làm gốm

Toàn bộ quy trình làm gốm của đồng bào Chăm toát lên giá trị nghệ thuật đặc trưng. Đó là kỹ thuật nhào nặn tạo ra sản phẩm không dùng bàn xoay. Bằng đôi tay tài hoa, khéo léo và những bước chân theo nhịp điệu nhẹ nhàng di chuyển xoay quanh chiếc bàn kê cố định, người phụ nữ Chăm đã biến những hòn đất sét vô tri thành các sản phẩm hết sức tinh tế. Cách thức nhào nặn gốm này đã có cách đây hàng ngàn năm.

Giá trị của gốm Bình Đức còn nằm ở chiều sâu văn hóa và tinh thần trong đời sống, sinh hoạt hằng ngày của mỗi gia đình, trong tín ngưỡng của cộng đồng người Chăm. Câu chuyện về mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên, về sự bền bỉ lặng thầm giữ nghề giữa dòng chảy hiện đại.

Và với những nghệ nhân làng nghề gốm ở thôn Bình Đức nói riêng, cộng đồng dân tộc Chăm tỉnh Lâm Đồng nói chung, sự kiện ngày 29/11/2022 khi nghệ thuật làm gốm của người Chăm được Tổ chức Khoa học, Giáo dục và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) ghi vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp sẽ mãi được họ nhắc đến với sự tự hào. Đây chính là sự khẳng định, trân trọng của thế giới về một nét văn hóa nhưng cũng là lời “nhắc nhở” để người dân hiểu hơn ý nghĩa của di sản, từ đó có những biện pháp bảo tồn, gìn giữ bản sắc dân tộc.

Gắn bó với làng và có gần 40 năm bền bỉ bám nghề, nghệ nhân Đặng Thị Hồng xúc động: “Niềm vui vinh danh cũng đi kèm với trách nhiệm của các nghệ nhân để làng gốm vẫn luôn đỏ lửa, không tách rời khỏi đời sống”. Với suy nghĩ đó, chị Hồng là một trong số nghệ nhân của làng tích cực đi truyền nghề, biểu diễn tại các lễ hội, điểm du lịch. Cùng với 40 hộ dân trong thôn, gia đình chị đang có thế hệ tiếp nối, khi 2 người con gái đều thành thạo làm gốm thủ công, gốm mỹ nghệ và có niềm đam mê đặc biệt với đất.

Sản phẩm gốm được làm từ những đôi bàn tay người phụ nữ làng Bình Đức

Xác định di sản nghệ thuật gốm Chăm là nguồn tài nguyên quý cho phát triển du lịch, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã triển khai nhiều giải pháp nhằm gia tăng sức hút cho du lịch địa phương. Trong đó, chú trọng mở các lớp truyền dạy, nâng cao tay nghề cho thợ trẻ, đồng thời tổ chức các chương trình trải nghiệm, hướng dẫn du khách về làng gốm. Việc thực hành di sản trong không gian gần gũi đang tạo nên mạch nối bền vững, để câu chuyện làng, chuyện nghề và đời sống tín ngưỡng văn hóa Chăm được gìn giữ lâu dài.

Thùy Linh - Hồng Thắm .