Giao quyền phải trao cả năng lực thực thi

Điểm nhấn của đợt lập pháp này là tinh thần cắt giảm thủ tục hành chính, đơn giản hóa điều kiện kinh doanh và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền. Tất cả đều hướng tới "đáp ứng yêu cầu, nguyện vọng của người dân, doanh nghiệp, không chậm trễ, không để lỡ thời cơ phát triển của đất nước", như Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh trong phát biểu khai mạc kỳ họp.

Tuy nhiên, cải cách chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi được đến khâu cuối cùng là thực thi. Đây cũng là điểm nghẽn lớn nhất được Hội nghị Trung ương 3 chỉ ra. Theo đánh giá của Trung ương, khâu thực thi vẫn là mắt xích yếu nhất, mà một trong những nguyên nhân sâu xa là phân cấp chưa gắn đầy đủ với nguồn lực, dữ liệu, công cụ, năng lực cán bộ và cơ chế kiểm soát.

Thực tế cho thấy, phân cấp càng mạnh thì yêu cầu về năng lực thực thi của địa phương càng cao. Nếu thiếu nhân lực, thiếu dữ liệu, thiếu quy chuẩn hoặc thiếu công cụ giám sát, quyền hạn được trao có thể trở thành áp lực mới. Khi đó, cải cách có nguy cơ chỉ dừng ở việc chuyển công việc từ cấp trên xuống cấp dưới, thay vì tạo thêm thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp.

Dự kiến được Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp này, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 10 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường đề xuất cắt giảm 38 thủ tục, bãi bỏ 40 điều kiện kinh doanh và đơn giản hóa nhiều thủ tục khác, qua đó rút ngắn đáng kể thời gian, chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp. Những con số đó cho thấy quyết tâm cải cách rất lớn. Tuy nhiên, điều đáng chú ý hơn chính là những vấn đề Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đặt ra khi Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự luật này.

Theo Chủ tịch Quốc hội, khi cắt giảm các thủ tục thẩm định, cấp phép ban đầu, áp lực sẽ chuyển sang công tác thanh tra, hậu kiểm của địa phương, trong khi lực lượng thanh tra chuyên ngành ở nhiều nơi còn mỏng, thiếu trang thiết bị kiểm định. Vì vậy, cần đánh giá điều kiện thực tế của từng địa phương để đầu tư nâng cao năng lực thực thi; đồng thời quy định rõ cơ chế hậu kiểm bằng công nghệ, trách nhiệm và kinh phí cho hoạt động này.

Chủ tịch Quốc hội cũng nhấn mạnh, phân cấp chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn thống nhất. Các bộ quản lý chuyên ngành phải ban hành đầy đủ quy chuẩn kỹ thuật trước khi luật có hiệu lực để địa phương thực hiện cấp phép, kiểm tra theo các tiêu chí đã được lượng hóa, không tự đặt thêm điều kiện ngoài quy định của luật. Nếu không, nguy cơ phát sinh "giấy phép con" hoặc tình trạng cát cứ thông tin là khó tránh khỏi.

Có thể thấy, những yêu cầu trên không chỉ có ý nghĩa đối với một dự luật cụ thể. Đây cũng có thể là nguyên tắc cần được quán triệt trong xây dựng pháp luật ở giai đoạn hiện nay. Trong đầu tư, xây dựng, đất đai, y tế, giáo dục, khoa học - công nghệ và nhiều lĩnh vực khác, phân cấp là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, mỗi quyết định phân cấp cần được thiết kế đồng thời với các điều kiện bảo đảm thực thi.

Mỗi dự án luật - trong đó có các quy định phân cấp, phân quyền cho địa phương - đều phải trả lời được những câu hỏi: địa phương cần bổ sung nhân lực nào; nguồn lực được bố trí từ đâu; dữ liệu được chia sẻ ra sao; công cụ giám sát là gì; quy chuẩn nào được áp dụng thống nhất; và ai chịu trách nhiệm khi xảy ra sai phạm. Đây không còn là những vấn đề của riêng khâu tổ chức thực hiện, mà phải trở thành một phần ngay trong quá trình thiết kế chính sách.

Năng lực thực thi của địa phương không thể được "vá" bằng các lớp tập huấn sau khi luật có hiệu lực. Năng lực ấy phải được chuẩn bị ngay từ khi xây dựng luật, từ phân bổ nguồn lực, hoàn thiện cơ sở dữ liệu, ban hành quy chuẩn kỹ thuật đến thiết lập cơ chế kiểm tra, hậu kiểm và kiểm soát quyền lực. Đó cũng là tinh thần xuyên suốt mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh tại Hội nghị Trung ương 3 và Hội nghị toàn quốc quán triệt Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3: “Phân cấp phải đi cùng thẩm quyền, nguồn lực, nhân lực, dữ liệu, công cụ thực thi và kiểm soát quyền lực”.

Trong giai đoạn mới, như Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, cần "lấy chất lượng, hiệu quả thực thi của hệ thống pháp luật làm thước đo của hoạt động lập pháp". Muốn vậy, mỗi quyết định giao quyền phải đồng thời là một quyết định trao năng lực thực thi. Chỉ khi quyền hạn đi cùng năng lực thực thi, phân cấp mới thực sự trở thành động lực cải cách và phát triển.

Hà Lan