Giải thưởng Trần Văn Khê 2026: Tiếp tục gìn giữ, trao truyền giá trị của âm nhạc dân tộc

Ngày 31.7.2026 tại Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ TP.HCM, Quỹ học bổng Trần Văn Khê đã tổ chức lễ trao Giải thưởng Trần Văn Khê lần thứ II cho 2 tập thể và 6 cá nhân. GS-TS. Trần Văn Khê (1921 - 2015) là học giả và nhà nghiên cứu âm nhạc hàng đầu Việt Nam, người đã dành trọn đời mình để bảo tồn, truyền bá và đưa âm nhạc truyền thống dân tộc vươn tầm thế giới.

Giữ gìn hồn cốt của di sản

Hai tập thể đoạt giải thưởng là Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế và Nhóm Xẩm 48h.

Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế đã đạt nhiều thành tích nổi bật trong sưu tầm, bảo tồn và phát huy các di sản về diễn xướng cung đình như nhã nhạc, múa cung đình, tuồng cung đình, ca Huế và các nghi lễ cung đình Huế; tham gia xây dựng hồ sơ khoa học, giáo dục di sản, giao lưu văn hóa và quảng bá di sản văn hóa Huế trong nước và quốc tế.

Các nghệ nhân của Nhà hát đã thực hiện truyền dạy nhã nhạc, tuồng và múa cung đình cho nhiều thế hệ nghệ sĩ, diễn viên và nhạc công trẻ, duy trì mô hình nghệ nhân truyền dạy trong bảo tồn nghệ thuật truyền thống. Nhà hát đã xây dựng bộ tài liệu, giáo án và học liệu phục vụ giảng dạy di sản, trong đó có chương trình giáo dục di sản âm nhạc cổ truyền trong học đường với sự tham gia của hàng chục ngàn học sinh trên địa bàn thành phố Huế từ năm 2011 - 2025.

Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế đã đạt nhiều thành tích nổi bật trong sưu tầm, bảo tồn và phát huy các di sản về diễn xướng cung đình.

TS. Nguyễn Phước Hải Trung, Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, chỉ đạo chuyên môn Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế, chia sẻ: “Giải thưởng Trần Văn Khê là niềm tự hào lớn lao không chỉ đối với tập thể đơn vị mà còn đối với những người làm công tác quản lý văn hóa. Đây là sự ghi nhận cho một hành trình lấy nghiên cứu khoa học làm nền tảng, lấy thực hành nghệ thuật làm sức sống và lấy truyền dạy làm con đường bảo đảm sự tiếp nối của di sản.

Với chúng tôi, đây không chỉ là sự tôn vinh những kết quả đã đạt được mà còn là sự khẳng định hướng đi đúng đắn trong xây dựng một mô hình bảo tồn di sản sống, nơi nghiên cứu, đào tạo, biểu diễn và giáo dục được gắn kết thành một chỉnh thể thống nhất.

Sự ghi nhận này tiếp thêm động lực để chúng tôi tiếp tục đổi mới tư duy quản lý, đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng công nghệ số, nâng cao chất lượng đào tạo và mở rộng hợp tác quốc tế để nghệ thuật cung đình Huế không chỉ được gìn giữ trong không gian di sản mà còn lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống đương đại”.

Ông Nguyễn Văn Nên (Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy TP.HCM) tặng lẵng hoa cho đại diện Ban sáng lập và Hội đồng quản lý Quỹ học bổng Trần Văn Khê, chúc mừng lễ trao tặng giải thưởng và học bổng Trần Văn Khê ngày 23.7.2023. Ảnh: Nguyễn Á

Trải qua nhiều thế hệ, đội ngũ nghệ nhân, nghệ sĩ của Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế luôn xem việc đào tạo lớp kế cận không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn mà còn là sứ mệnh gìn giữ hồn cốt của di sản. Với họ, mỗi bài bản nhã nhạc, mỗi điệu múa cung đình hay mỗi vai diễn tuồng không đơn thuần là kỹ năng biểu diễn mà còn là kết tinh của lịch sử, văn hóa và tinh thần dân tộc cần được trao truyền nguyên vẹn cho thế hệ sau.

Bằng sự tận tâm và lòng yêu nghề, nhiều nghệ sĩ, nghệ nhân đã dành thời gian trực tiếp truyền nghề, truyền ngón, truyền dạy từ kỹ thuật thanh nhạc, diễn xuất, sử dụng nhạc cụ đến phong cách, thần thái lẫn đạo đức nghề nghiệp. Không ít người vẫn miệt mài đứng lớp, tham gia phục dựng và ghi chép tri thức, kinh nghiệm dù đã ở tuổi nghỉ hưu (như NSND Bạch Hạc, NSƯT La Hùng) với mong muốn những vốn quý tích lũy cả đời không mai một theo thời gian.

Chính sự lao động thầm lặng ấy đã tạo nên một lực lượng nghệ sĩ trẻ có trình độ chuyên môn, có niềm tự hào và ý thức trách nhiệm đối với di sản. Đó là nền tảng quan trọng để nghệ thuật cung đình Huế được tiếp nối bền vững, tiếp tục tỏa sáng.

Nhóm Xẩm 48h gồm những bạn trẻ đam mê âm nhạc dân tộc, được hình thành từ mô hình Lớp học di sản cộng đồng thuộc dự án phi lợi nhuận Chèo 48h - Tôi Chèo về quê hương, với mong muốn lan tỏa niềm cảm hứng về văn hóa nghệ thuật cổ truyền đến với các bạn trẻ.

Dự án bắt đầu năm 2014 với một lớp học chèo, năm 2015 có thêm lớp học chầu văn và 2016 triển khai thêm lớp học hát xẩm. Lớp học quy tụ được nhiều hạt nhân nòng cốt, có niềm đam mê, khả năng thực hành đàn hát, biểu diễn, nghiên cứu chuyên sâu đối với bộ môn nghệ thuật hát xẩm. Các thành viên duy trì hoạt động luyện tập, tạo thành một nhóm gắn kết để phát triển các hoạt động chuyên nghiệp nhằm đưa nghệ thuật hát xẩm đi vào đời sống hiện đại một cách sáng tạo, gần gũi, trẻ trung nhưng vẫn giữ được chất cổ truyền.

Nhóm Xẩm 48h duy trì thực hành và trau dồi khả năng đàn hát theo lối truyền ngón, truyền khẩu dân gian.

Điều thú vị là các bạn trẻ đã thực hiện nhiều chương trình ngoại khóa, sinh hoạt dưới cờ tại các trường tiểu học và THCS ở Hà Nội, xây dựng các chương trình trên xe bus hai tầng với concept Xẩm on the bus và trên tàu Hà Nội năm cửa ô nhằm gia tăng giá trị cho các sản phẩm phục vụ du lịch, phát triển các dự án nhằm kết nối và lan tỏa tình yêu quê hương đất nước, các làn điệu dân ca cho nhóm du học sinh Việt Nam tại nước ngoài.

Phạm Văn Trình, sinh năm 1995, hiện là kỹ sư quân đội, thành viên Xẩm 48h, đại diện nhóm xúc động bày tỏ: “Năm năm trước tôi may mắn nhận được một giải thưởng nhỏ với bài viết về GS. Trần Văn Khê nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông. Khi đó, tôi đến với những di sản mà giáo sư để lại bằng sự ngưỡng mộ đối với một học giả đã dành trọn cuộc đời để nghiên cứu, gìn giữ và quảng bá âm nhạc cổ truyền Việt Nam.

Hôm nay, với tư cách là một thành viên của nhóm Xẩm 48h, được nhận Giải thưởng Trần Văn Khê, tôi cảm thấy như một vòng tròn ý nghĩa đã tiếp tục được nối tiếp. Đó là một cơ duyên thật đẹp mà tôi sẽ luôn trân trọng. Giải thưởng là một lời động viên, cổ vũ rất lớn đối với cả nhóm. Nó cho chúng tôi thêm niềm tin rằng những nỗ lực bền bỉ trong việc gìn giữ, thực hành và lan tỏa nghệ thuật xẩm cũng như các giá trị tốt đẹp của âm nhạc cổ truyền Việt Nam đang được ghi nhận; tạo động lực để chúng tôi tiếp tục học hỏi từ các bậc tiền nhân, sáng tạo trên nền tảng cổ truyền và góp phần đưa âm nhạc dân tộc đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Đó cũng là cách chúng tôi tiếp nối tinh thần mà GS. Trần Văn Khê đã dành cả cuộc đời theo đuổi: để âm nhạc cổ truyền không chỉ được bảo tồn, mà còn tiếp tục sống, phát triển và lan tỏa trong đời sống đương đại”.

Tâm huyết cả đời

Sáu cá nhân nhận Giải thưởng Trần Văn Khê 2026 đều là những gương mặt có đóng góp giá trị, vô cùng ý nghĩa cho nền nghệ thuật âm nhạc dân tộc.

Đó là nhà giáo ưu tú Phạm Thúy Hoan, người đã đào tạo và hướng dẫn rất nhiều học sinh, sinh viên âm nhạc dân tộc đạt giải cao trong các cuộc thi Concourt đàn tranh trong nước và quốc tế như nghệ sĩ Hồng Hạnh, Hồng Nga, NSƯT Hải Phượng. Bà đã thành lập CLB Tiếng hát Quê hương và duy trì suốt 30 năm.

Nhà giáo ưu tú Phạm Thúy Hoan.

Còn NSƯT Huỳnh Khải, quyền Trưởng khoa Âm nhạc Dân tộc Nhạc viện TP.HCM năm 2003 nổi danh với luận văn thạc sĩ “Phương pháp sư phạm đàn kìm trong âm nhạc tài tử, sân khấu cải lương và sáng tác mới cho đàn kìm”, được xếp hạng xuất sắc. Công trình nghiên cứu của ông được xem là cẩm nang cho người học đàn kìm ở 3 phong cách: tài tử, sân khấu cải lương, đàn tác phẩm mới. Ông còn là tác giả của nhiều sáng tác cải lương, tài tử... được giới mộ điệu yêu thích.

NSƯT Huỳnh Khải.

NSƯT Phạm Văn Môn thì liên tục từ 1992 - 2024 làm nhiệm vụ giảng dạy, đào tạo các thế hệ nhạc công sân khấu nghệ thuật dân tộc tại TP.HCM và nhiều tỉnh thành, chủ yếu là cải lương. Trong nhiều năm ông đã đoạt giải Nhất về tài năng độc tấu (đàn kìm).

NSƯT Phạm Văn Môn.

Một gương mặt tiêu biểu khác là NSND Ngô Tuyết Mai, từ năm 2009 đến nay đã tự bỏ tiền mở các khóa học và tìm hiểu âm nhạc dân tộc miễn phí (Truc Mai Music House) dành cho những ai yêu mến âm nhạc dân tộc.

Bà cho biết vô cùng cảm động vì được nhận giải thưởng mang tên người đã dành cả cuộc đời cho âm nhạc dân tộc: “Với 17 năm duy trì lớp học miễn phí hằng năm dành cho cộng đồng, tôi nhìn theo tấm gương của thầy. Tôi nghĩ mình là người gieo mầm, vì là người Việt Nam, phải yêu âm nhạc Việt Nam mới giữ được bản sắc, cốt cách của dân tộc. Niềm vui lớn nhất của tôi là ngày nay các bạn đến với Trúc Mai Music House ngày càng có độ tuổi trẻ dần, khác trước đây hầu hết là người lớn tuổi”.

NSND Ngô Tuyết Mai.

Cũng nặng lòng với âm nhạc dân tộc như vậy, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Khoa đã liên tục thực hành và truyền dạy đờn ca tài tử và nhạc lễ dân gian Nam bộ cho nhiều thế hệ học trò. Điều thú vị là ông được sinh ra trong một gia đình có 4 thế hệ thực hành đờn ca tài tử và nhạc lễ dân gian Nam bộ tại gia.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Khoa

TS. Mai Mỹ Duyên lại giữ gìn các giá trị âm nhạc dân tộc theo một cách khác. Trong 10 năm gần đây bà là tác giả 17 đầu sách nghiên cứu âm nhạc dân tộc, đặc biệt là về đờn ca tài tử Nam bộ, cùng nhiều bài viết trên tạp chí về cải lương Nam bộ. Bà cho biết rất bất ngờ khi nhận giải thưởng năm nay bởi những việc mình làm như xây dựng các câu lạc bộ đờn ca tài tử, gầy dựng các nhóm nghệ nhân bóng rỗi, quy tụ các nghệ sĩ cải lương khi rời sân khấu, về địa phương biểu diễn trong các nhóm, sinh hoạt văn hóa cộng đồng…, hầu hết là những công việc để tôn vinh người khác chứ không phải gầy dựng thành tích cho bản thân.

TS. Mai Mỹ Duyên.

Bà Armelle Warnery (phu nhân Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Cộng hòa Pháp tại Việt Nam Nicola Warnery) trao tặng bức ảnh chân dung Giáo sư Trần Văn Khê do bà chụp cho Quỹ học bổng Trần Văn Khê ngày 19.6.2023, để bán đấu giá đóng góp vào Quỹ học bổng Trần Văn Khê. Ảnh: Trung Dũng

Bài: Trâm Anh - Ảnh: TLNV