Giải mã vụ phòng không Kuwait bắn nhầm 3 tiêm kích F-15 Mỹ

Dù các phi công đều an toàn, sự cố hi hữu này đang đặt ra nhiều dấu hỏi lớn về năng lực phối hợp tác chiến.

Đêm tác chiến hỗn loạn

Theo xác nhận từ Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM), 3 chiếc tiêm kích F-15E Strike Eagle của Không quân Mỹ bị hệ thống phòng không của đồng minh Kuwait bắn hạ hôm 1.3. Sự việc diễn ra ngay giữa bối cảnh giao tranh ác liệt, khi lực lượng liên quân đang phải đối mặt với các cuộc tấn công dồn dập từ máy bay, tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái (UAV) của Iran.

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth và tướng Dan Caine thuộc Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ chính thức xác nhận thông tin này trong cuộc họp báo tại Lầu Năm Góc. Rất may mắn, toàn bộ 6 phi công trên 3 chiếc máy bay đều đã bung dù thoát hiểm thành công, được giải cứu an toàn và hiện trong tình trạng sức khỏe ổn định.

Ảnh chụp màn hình từ các video cho thấy một chiếc F-15 đang bốc cháy và xoáy tròn lao xuống mặt đất - Ảnh: X

Phía Kuwait cũng đã lên tiếng thừa nhận trách nhiệm về vụ việc. CENTCOM bày tỏ sự ghi nhận đối với các nỗ lực của lực lượng phòng không Kuwait, đồng thời tuyên bố đang tiến hành điều tra làm rõ nguyên nhân sâu xa của thảm kịch này.

Trên các nền tảng mạng xã hội, nhiều đoạn video chưa được kiểm chứng độc lập đã lan truyền chóng mặt. Các hình ảnh ghi lại cảnh máy bay bốc cháy lao xuống đất, trong khi bóng dáng phi công bung dù rơi tự do giữa bầu trời đêm. Thậm chí, một số video còn cho thấy người dân địa phương ban đầu lầm tưởng các phi công Mỹ vừa hạ cánh là lực lượng đối phương đến từ Iran.

Tổn thất nặng nề và những hoài nghi từ giới chuyên gia

Việc đánh mất tới 3 chiếc F-15E chỉ trong vòng 48 giờ đầu tiên của chiến dịch là một cái giá quá đắt. Theo các số liệu từ Lầu Năm Góc và tạp chí Air & Space Forces, mỗi chiếc F-15 thế hệ mới có chi phí sản xuất dao động từ 90 đến 97 triệu USD. Khi được trang bị đầy đủ các hệ thống tác chiến điện tử hiện đại, vỏ bọc radar và hệ thống cảnh báo (EPAWSS), giá trị một chiếc máy bay có thể đội lên mức 117 triệu USD.

Tiêm kích F-15 - Ảnh: Internet

Theo Military.com, chính thiệt hại khổng lồ này đã làm dấy lên những luồng ý kiến trái chiều trong giới chuyên gia quân sự. Ông Jeffrey Fischer, cựu đại tá Không quân Mỹ, đồng tình với nhận định của CENTCOM khi cho rằng đây chắc chắn là một vụ bắn nhầm. Theo ông, vũ khí phòng không của Iran gần như không thể vươn tới khoảng cách xa như vậy để bắn hạ tiêm kích Mỹ.

Tuy nhiên, cựu binh Không quân Mỹ Denver Riggleman lại tỏ ra hoài nghi gay gắt về cách thức vận hành chiến dịch. Ông thẳng thắn gọi việc để mất cùng lúc ba chiếc tiêm kích là biểu hiện của sự "yếu kém trong khâu vận hành".

“Bắn nhầm có thể xảy ra. Nhưng mất tới 3 chiếc F-15E? Đó là hệ quả của cường độ tác chiến dồn dập, huấn luyện chưa đủ, kế hoạch nhiệm vụ thiếu chặt chẽ và tâm lý hoảng loạn. Tôi từng trực tiếp lập kế hoạch tác chiến cho F-15E trong Không quân Mỹ… lực lượng của chúng tôi hiện diện thường trực tại Kuwait ở nhiều căn cứ. Đây là dấu hiệu của sự yếu kém trong tổ chức và điều hành tác chiến", ông Riggleman cho hay.

Lưới phòng không dày đặc nhưng thiếu đồng bộ?

Để hiểu rõ tại sao lưới phòng không Kuwait lại nhắm vào đồng minh, cần nhìn vào bức tranh toàn cảnh của đêm tác chiến. Theo cựu Thứ trưởng Quốc phòng Mỹ Stephen Bryen, Kuwait sở hữu một hệ thống phòng thủ đa tầng rất hiện đại, bao gồm hệ thống Patriot PAC-3 MSE, PAC-2, hệ thống HAWK, NASAMS và cả hệ thống SPADA của Ý.

Hệ thống phòng không SPADA của Ý - Ảnh: Asia Times

Trong cuộc tấn công vừa qua, Iran đã phóng tới Kuwait các tên lửa đạn đạo Khaybar, tên lửa hành trình Qadr 380 cùng hàng trăm UAV tự sát. Bộ Quốc phòng Kuwait cho biết họ đã phải đánh chặn tổng cộng 97 tên lửa đạn đạo và 283 UAV. Dù vai trò chính xác của biên đội F-15 Mỹ chưa được công bố chi tiết, nhưng nhiều khả năng chúng được điều động để săn lùng UAV và tên lửa hành trình của Iran.

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ các tiêm kích F-15 đang hoạt động ở cùng một vùng không gian và độ cao mà hệ thống Patriot của Kuwait dùng để đánh chặn tên lửa đạn đạo. Việc phòng không Kuwait khai hỏa vào mọi mục tiêu trên radar, từ UAV đến tên lửa, cho thấy sự phối hợp lỏng lẻo và thiếu rạch ròi trong phân chia khu vực tác chiến giữa lực lượng Mỹ và nước chủ nhà.

Hệ thống phòng không Patriot - Ảnh: Reuters

Lỗi kỹ thuật hay sự hoảng loạn của kíp trực?

Thông thường, để tránh các thảm kịch "quân ta bắn quân mình", máy bay Mỹ được trang bị hệ thống Nhận diện Địch - Ta (IFF). Hệ thống này liên tục phát ra các tín hiệu mã hóa để radar mặt đất nhận biết đây là máy bay đồng minh. Lưới phòng không Kuwait vốn được kết nối với trung tâm chỉ huy IFF của CENTCOM tại Qatar và cũng vừa trải qua một đợt nâng cấp thiết bị IFF quy mô lớn.

Hệ thống Nhận diện Địch - Ta (IFF) - Ảnh: BAE Systems

Một giả thuyết được đặt ra là Iran đã sử dụng tác chiến điện tử để gây nhiễu radar, làm vô hiệu hóa hệ thống IFF của Kuwait. Iran thực tế sở hữu các tổ hợp gây nhiễu mạnh như Cobra V8, Sayyad-4 hay Avtobaza-M. Tuy nhiên, các hệ thống này được đặt sâu trong lãnh thổ Iran, cách hiện trường vụ bắn nhầm tới hàng nghìn dặm, khiến khả năng gây nhiễu trực tiếp là rất thấp.

Ông Bryen cho rằng nếu hệ thống IFF vẫn hoạt động bình thường, việc 3 chiếc F-15 bị bắn hạ liên tiếp khó có thể lý giải bằng yếu tố kỹ thuật thuần túy. Theo ông, kịch bản hợp lý hơn là trạng thái hoảng loạn và thiếu kiểm soát trong kíp trực phòng không Kuwait khi đối mặt với một bầu trời dày đặc mục tiêu.

Hệ thống gây nhiễu Avtobaza-M do Nga cung cấp cho Iran - Ảnh: Asia TImes

Xét về đặc tính bay, F-15 có tốc độ vượt trội so với UAV, nhưng vẫn chậm hơn đáng kể so với tên lửa đạn đạo, đặc biệt ở pha cuối quỹ đạo. Điều này đồng nghĩa với việc, trên lý thuyết, các trắc thủ radar hoàn toàn có thể phân biệt tiêm kích đồng minh với vũ khí tấn công dựa trên tốc độ, quỹ đạo và diện tích phản xạ radar. Tuy nhiên, trong môi trường giao tranh căng thẳng, khi hàng trăm mục tiêu cùng lúc xuất hiện trên màn hình, khả năng đánh giá chính xác có thể bị suy giảm. Theo nhận định này, thay vì phân loại cẩn trọng từng mục tiêu, các khẩu đội phòng không có thể đã lựa chọn khai hỏa gần như với mọi tín hiệu được xem là mối đe dọa tiềm tàng.

Kết quả cuối cùng

Cuộc điều tra của CENTCOM sẽ phải làm rõ: đây là trục trặc kỹ thuật, tác động của gây nhiễu điện tử, lỗ hổng trong tích hợp hệ thống, hay đơn giản là sai sót vận hành giữa thời khắc hỗn loạn.

Kết luận cuối cùng không chỉ tác động đến quan hệ giữa Mỹ và Kuwait, mà còn có thể ảnh hưởng sâu rộng đến cách các liên minh quân sự phối hợp tác chiến trong môi trường đa miền - nơi không gian, mạng, trên không và mặt đất đan xen trong cùng một chuỗi hỏa lực.

Tuy nhiên, giữa lúc chiến sự còn căng thẳng, việc công khai quy trách nhiệm cho một đồng minh là bước đi cực kỳ nhạy cảm về chính trị và chiến lược. Vì vậy, nhiều khả năng CENTCOM sẽ cân nhắc kỹ lưỡng trước khi đưa ra thông báo chính thức, bảo đảm vừa làm rõ sự thật, vừa duy trì sự gắn kết của liên minh trong giai đoạn then chốt của chiến dịch.

Hoàng Vũ