Gen Alpha sẽ làm nghề gì trong thời đại AI?

Theo cây viết Andrew Hill của tờ Financial Times, "Sau này con muốn làm nghề gì?" vẫn luôn là câu hỏi quen thuộc mà người lớn dành cho thế hệ trẻ. Những câu trả lời phổ biến qua nhiều thế hệ như phi hành gia, bác sĩ, cầu thủ bóng đá, giáo viên hay kỹ sư thường phản ánh những khát vọng thuần khiết ban đầu.

Tuy nhiên, với Gen Alpha (sinh năm 2010-2024) - thế hệ lớn lên cùng trí tuệ nhân tạo (AI), khoảng cách giữa ước mơ nghề nghiệp thời thơ ấu và công việc thực tế có thể ngày càng lớn.

Phi hành gia thành dân văn phòng

Đầu tháng 8, Financial Times cho biết khoảng 200 người nổi tiếng tại Anh đã ký thư ngỏ gửi Thủ tướng mới Andy Burnham, kêu gọi bảo vệ kính thiên văn vô tuyến Jodrell Bank.

Những người ký tên cho rằng địa điểm khoa học này từng tạo ra “khoảnh khắc lóe sáng” cho nhiều thế hệ trẻ, khơi dậy sự tò mò và niềm yêu thích đối với khoa học, kỹ thuật, thậm chí trở thành điểm khởi đầu cho những ước mơ nghề nghiệp sau này.

Không phải ước mơ thời thơ ấu nào cũng trở thành nghề nghiệp. Khi lớn lên, nhiều người phải điều chỉnh kỳ vọng để phù hợp hơn với cơ hội thực tế trên thị trường lao động.

Khoảng cách giữa ước mơ khi còn nhỏ và công việc lúc trưởng thành cũng trở thành đề tài được người trẻ đùa vui trên mạng xã hội.

Một meme phổ biến ghép ảnh thời thơ ấu với những câu như: “Từ nhỏ, tôi đã biết mình muốn đăng nhập Microsoft Authenticator 27 lần mỗi ngày, làm báo cáo cho các bên liên quan và xử lý hàng loạt đầu việc”. Cách nói hài hước này phản ánh thực tế rằng công việc trưởng thành thường rất khác với những nghề nghiệp từng được trẻ em hình dung.

Từ những ước mơ như phi hành gia hay cầu thủ, nhiều người khi lớn lên cuối cùng lại trở thành nhân viên văn phòng. Ảnh minh họa: RDNE Stock project/Pexels.

Tuy nhiên, ngay cả những công việc văn phòng tưởng như ổn định cũng đang đối mặt với nhiều bất định. AI và những biến động kinh tế đang phần nào làm thay đổi cơ hội việc làm của người trẻ. Dữ liệu công bố gần đây cho thấy số vị trí tuyển dụng dành cho sinh viên mới tốt nghiệp tại Anh đã xuống mức thấp nhất kể từ năm 2020.

Anh hiện sở hữu nguồn dữ liệu kéo dài nhiều thập kỷ về kỳ vọng nghề nghiệp từ thời thơ ấu. National Child Development Study theo dõi khoảng 17.000 người sinh năm 1958. Khi 11 tuổi, gần 14.000 người trong nhóm này từng được yêu cầu viết một bài ngắn tưởng tượng cuộc sống của mình ở tuổi 25.

Nghề nghiệp được lựa chọn nhiều nhất khi đó là lao động kỹ thuật, chiếm gần 1/7 số người tham gia. Tiếp theo là các nghề chuyên môn, giáo viên và công việc hành chính, đánh máy.

Những lựa chọn này không hoàn toàn là “ước mơ” theo nghĩa lãng mạn. Chúng phần nào phản ánh xuất thân xã hội, môi trường gia đình và kỳ vọng của cha mẹ. Một số trẻ thậm chí kết hợp giữa khát vọng và phương án thực tế, chẳng hạn viết rằng mình sẽ “trở thành cầu thủ bóng đá và thợ điện”.

Nếu thực hiện khảo sát tương tự với Gen Alpha ngày nay, những lựa chọn nghề nghiệp có thể khó đoán hơn nhiều.

Gen Alpha sẽ làm nghề gì trong thời AI?

Những người lạc quan về AI cho rằng công nghệ sẽ tạo ra hàng loạt nghề nghiệp mới chưa có tên ở hiện tại, bù đắp cho các công việc biến mất. Tuy nhiên, nhà kinh tế Daniel Susskind cảnh báo trong cuốn sách sắp ra mắt What Should My Children Do? (tạm dịch: Các con tôi nên làm nghề gì?) rằng thế hệ trẻ có thể phải đối mặt với khoảng cách đáng kể giữa kỳ vọng nghề nghiệp và những cơ hội thực sự trên thị trường.

Thay vì cố dự đoán chính xác nghề nào sẽ còn tồn tại trong 10 hay 20 năm tới, Susskind cho rằng người trẻ nên phát triển những năng lực có thể áp dụng trong nhiều môi trường khác nhau, chẳng hạn khả năng học hỏi, tư duy phản biện, trí tuệ cảm xúc và khả năng thích nghi.

Điều đó cũng đồng nghĩa Gen Alpha có thể cần một cách khác để hình dung về nghề nghiệp.

Theo Susskind, một người không nhất thiết phải học luật chỉ vì muốn trở thành thẩm phán hay theo y khoa vì muốn trở thành bác sĩ phẫu thuật thần kinh. Họ có thể lựa chọn lĩnh vực pháp luật vì quan tâm đến công bằng, hoặc y học vì muốn giúp con người sống khỏe mạnh và lâu hơn.

Nói cách khác, điều quan trọng có thể không còn là tên của một chức danh nghề nghiệp, mà là vấn đề mà một người muốn giải quyết.

“Bước vào một lĩnh vực vì những vấn đề trong đó thực sự cuốn hút bạn, thay vì vì một công việc truyền thống”, Susskind viết.

Trong bối cảnh AI định hình lại việc làm, khả năng thích nghi càng trở thành yếu tố quan trọng. Ảnh minh họa: Pavel Danilyuk/Pexels.

Quan điểm này càng đáng chú ý khi AI vừa đe dọa một số nghề nghiệp, vừa mở ra khả năng mới trong nhiều lĩnh vực. Những người ký thư bảo vệ Jodrell Bank không chỉ gồm các nhà khoa học. Trong danh sách còn có nhà văn, nhạc sĩ, diễn viên hài và nhiều người hoạt động sáng tạo.

Một số người thậm chí cùng lúc theo đuổi nhiều con đường tưởng như không liên quan. Nhà vật lý Brian Cox từng là nhạc sĩ, trong khi Brian May, nghệ sĩ guitar của ban nhạc Queen, đồng thời có bằng tiến sĩ vật lý thiên văn.

Các nghiên cứu dựa trên National Child Development Study cũng cho thấy khát vọng nghề nghiệp ở tuổi thiếu niên có thể đóng vai trò như “động cơ”, thúc đẩy người trẻ tiếp tục học tập và sau này tiếp cận những công việc có vị thế cao hơn.

Với Gen Alpha, những “khoảnh khắc lóe sáng” thời thơ ấu có thể không nhất thiết dẫn đến một nghề cụ thể. Quan trọng hơn, chúng có thể khơi gợi sự tò mò, ham học hỏi và mở ra nhiều lựa chọn trong tương lai.

Như Phương

Đồ họa: Hồng Chang