F-35 Lightning II có phải là 'Kiệt tác công nghệ'?

Trong kịch bản đó, các phi đội F-16 Fighting Falcon, F-15 Eagle và Eurofighter Typhoon từ Mỹ, Anh và Australia phối hợp cùng máy bay chỉ huy E-8 Joint STARS tiến vào khu vực tác chiến giả định, trong khi F-22 Raptor và F-35 Lightning II đảm nhiệm vai trò hộ tống tàng hình và kiểm soát không gian chiến trường.

Khi hệ thống radar đối phương tiến hành phát hiện và theo dõi mục tiêu, các tình huống cảnh báo được kích hoạt trong buồng lái, phản ánh mức độ phức tạp của môi trường tác chiến. Theo đại tá Travolis “Jaws” Simmons, chỉ huy nhóm chiến thuật đối kháng, đây là giai đoạn lực lượng đối kháng triển khai những kịch bản khó nhất nhằm đánh giá năng lực tác chiến thực tế của các đơn vị tham gia.

Trong bối cảnh đó, F-35 không chỉ thực hiện vai trò chiến đấu mà còn tham gia vào quá trình thu thập, xử lý và phân phối dữ liệu mục tiêu theo thời gian thực. Theo các phi công F-35 của Không quân Mỹ, năng lực chia sẻ thông tin là yếu tố tạo ra khác biệt trong môi trường tác chiến hiện đại.

Từ góc độ này, F-35 không đơn thuần là một nền tảng chiến đấu, mà là một thành phần trong hệ thống tác chiến mạng hóa, nơi thông tin và khả năng xử lý dữ liệu ngày càng đóng vai trò quyết định.

“Máy tính biết bay”: Khi dữ liệu trở thành yếu tố trung tâm

F-35 có thể đạt tốc độ tối đa Mach 1.6, sử dụng động cơ F135 với lực đẩy khoảng 40.000 pound, đồng thời mang vũ khí trong khoang để duy trì khả năng tàng hình khi hoạt động trong môi trường có nguy cơ cao. Theo Lockheed Martin, thiết kế này nhằm tối ưu hóa khả năng sống sót và hiệu quả tác chiến trong điều kiện bị tranh chấp.

Tuy nhiên, theo đánh giá của các phi công và chuyên gia không quân Mỹ, yếu tố tạo nên sự khác biệt của F-35 không nằm ở các thông số kỹ thuật đơn lẻ, mà ở khả năng hợp nhất dữ liệu (sensor fusion).

Thiếu tá Justin “Hasard” Lee cho rằng chưa có nền tảng nào trước đây mang lại mức độ nhận thức tình huống tương đương. Hệ thống của F-35 cho phép thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau – từ cảm biến trên máy bay, hệ thống radar, tàu chiến cho tới các nền tảng khác – và hiển thị dưới dạng trực quan, giúp phi công giảm tải xử lý và tập trung vào quyết định chiến thuật.

So với các tiêm kích thế hệ trước, nơi thông tin được phân tán trên nhiều hệ thống riêng biệt, F-35 tích hợp dữ liệu vào một giao diện thống nhất. Theo các phi công thử nghiệm, điều này giúp rút ngắn đáng kể chu trình ra quyết định trong môi trường tác chiến tốc độ cao.

Hệ thống mũ bay Gen III và công nghệ Distributed Aperture System (DAS), theo Lockheed Martin, cho phép phi công quan sát toàn bộ không gian xung quanh máy bay, đồng thời giảm phụ thuộc vào các thiết bị hỗ trợ truyền thống.

Theo phi công thử nghiệm Tony “Brick” Wilson, sự tự động hóa của hệ thống giúp chuyển vai trò của phi công từ “quản lý cảm biến” sang “điều phối chiến thuật”, phù hợp với đặc điểm của chiến tranh hiện đại.

Tham vọng “một cho tất cả”: Nguồn gốc của chương trình Joint Strike Fighter

Ý tưởng phát triển F-35 xuất phát từ chương trình Joint Strike Fighter (JSF), được Bộ Quốc phòng Mỹ triển khai từ giữa thập niên 1990. Mục tiêu của chương trình là xây dựng một nền tảng chiến đấu chung cho nhiều quân chủng, qua đó giảm chi phí đào tạo, bảo trì và vận hành.

Hai nguyên mẫu X-32 của Boeing và X-35 của Lockheed Martin được lựa chọn để cạnh tranh từ năm 1997. Đến năm 2001, X-35 được lựa chọn làm nền tảng phát triển F-35.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia quốc phòng, việc tích hợp nhiều yêu cầu khác nhau vào một nền tảng duy nhất đã làm gia tăng đáng kể độ phức tạp của chương trình, đặt ra những thách thức về kỹ thuật và quản lý.

Theo các báo cáo của Bộ Quốc phòng Mỹ và phân tích từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), chương trình F-35 đã đối mặt với nhiều vấn đề trong quá trình phát triển, bao gồm sai lệch thiết kế và chậm tiến độ.

Sai số về trọng lượng buộc phải điều chỉnh lại thiết kế, trong khi chiến lược sản xuất song song với thử nghiệm (concurrency) dẫn tới việc nhiều máy bay phải nâng cấp sau khi phát hiện lỗi.

Đến năm 2010, chi phí mỗi chiếc F-35 đã tăng đáng kể so với ước tính ban đầu. Tổng chi phí vòng đời của chương trình, theo các ước tính công khai, có thể lên tới hàng nghìn tỷ USD.

Chuyên gia Todd Harrison (CSIS) nhận định rằng việc kết hợp yêu cầu của nhiều quân chủng đã khiến F-35 trở thành một nền tảng không tối ưu hoàn toàn cho từng lực lượng riêng lẻ, phản ánh những giới hạn của cách tiếp cận này.

So sánh với Su-57 và J-20: Những cách tiếp cận khác nhau

Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc, F-35 cùng với Su-57 của Nga và J-20 của Trung Quốc đại diện cho các hướng tiếp cận khác nhau trong phát triển tiêm kích thế hệ mới.

Theo các phân tích quốc phòng quốc tế, Su-57 được thiết kế với trọng tâm là khả năng cơ động, J-20 ưu tiên tàng hình và tấn công tầm xa, trong khi F-35 tập trung vào khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu trong môi trường tác chiến mạng hóa.

Sự khác biệt này phản ánh xu hướng chuyển dịch từ mô hình tác chiến đơn lẻ sang mô hình tác chiến theo hệ thống, trong đó thông tin và khả năng phối hợp đóng vai trò trung tâm.

Từ chiến trường đến tương lai: F-35 và vai trò trong kỷ nguyên drone

Theo các thông tin được công bố, F-35 đã được triển khai trong một số hoạt động tác chiến từ năm 2018, với Israel là quốc gia đầu tiên sử dụng trong thực chiến, tiếp theo là các lực lượng Mỹ tại Afghanistan và Iraq.

Hiện nay, theo số liệu do Lockheed Martin và các cơ quan quốc phòng công bố, gần 1.300 chiếc F-35 đã được đưa vào hoạt động tại hơn 12 quốc gia, trở thành một trong những chương trình tiêm kích có quy mô triển khai lớn nhất hiện nay. Trong đó, quân đội Mỹ vận hành hơn 500 chiếc, trong khi các đồng minh tiếp tục mở rộng biên chế.

Theo Bộ Quốc phòng Mỹ, xu hướng phát triển tiếp theo của không chiến là sự kết hợp giữa máy bay có người lái và hệ thống không người lái.

Trong mô hình này, khái niệm “loyal wingman” – các máy bay không người lái phối hợp với tiêm kích – được xem là hướng phát triển trọng tâm. Các hệ thống không người lái đảm nhiệm những nhiệm vụ có mức độ rủi ro cao, trong khi máy bay có người lái đóng vai trò kiểm soát và điều phối.

Với khả năng hợp nhất và phân phối dữ liệu theo thời gian thực, F-35 được đánh giá là phù hợp để đảm nhiệm vai trò trung tâm trong cấu trúc này. Theo các chuyên gia, điều này cho phép hình thành một hệ thống tác chiến linh hoạt hơn, trong đó thông tin được chia sẻ liên tục và quyết định được đưa ra nhanh hơn.

Trong dài hạn, F-35 cũng được xem là nền tảng chuyển tiếp tới các chương trình tiêm kích thế hệ mới như NGAD, nơi sự kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo và hệ thống không người lái sẽ tiếp tục được phát triển.

*****

F-35 là một trong những chương trình phát triển vũ khí tham vọng nhất trong lịch sử hiện đại, đồng thời phản ánh rõ những xu hướng lớn của chiến tranh thế kỷ XXI.

Theo các đánh giá từ Bộ Quốc phòng Mỹ và giới chuyên gia, vai trò của F-35 không chỉ nằm ở khả năng tác chiến, mà còn ở cách nó định hình lại phương thức vận hành của lực lượng không quân, với trọng tâm là dữ liệu, kết nối và tác chiến đa nền tảng.

Tuy nhiên, đi cùng với đó là những thách thức về chi phí, quản lý và độ phức tạp kỹ thuật. Trong nghĩa đó, F-35 vừa là bước tiến công nghệ, vừa là một trường hợp điển hình cho những giới hạn của các chương trình quốc phòng quy mô lớn.

Việc đánh giá F-35 vì vậy không chỉ dừng lại ở hiệu năng của một nền tảng, mà còn liên quan tới cách các quốc gia cân bằng giữa tham vọng công nghệ và khả năng kiểm soát nguồn lực trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gia tăng.

RED FLAG – CUỘC DIỄN TẬP KHÔNG CHIẾN KHẮC NGHIỆT NHẤT CỦA MỸ

Red Flag là một trong những cuộc diễn tập không quân lớn và thực tế nhất thế giới, do Không quân Mỹ tổ chức lần đầu tiên vào năm 1975 tại căn cứ Nellis (bang Nevada). Chương trình ra đời sau Chiến tranh Việt Nam, khi các phân tích cho thấy phần lớn tổn thất của phi công Mỹ xảy ra trong 10 phi vụ đầu tiên. Mục tiêu của Red Flag vì vậy rất rõ ràng: tái tạo môi trường chiến đấu максимально chân thực để phi công “trải nghiệm” những tình huống nguy hiểm nhất ngay trong huấn luyện, thay vì lần đầu đối mặt khi bước vào chiến tranh thực sự.

Trong mỗi đợt Red Flag, hàng chục đến hàng trăm máy bay từ nhiều lực lượng khác nhau sẽ tham gia, bao gồm tiêm kích, máy bay ném bom, trinh sát, cảnh báo sớm, tác chiến điện tử và tiếp dầu trên không. Kịch bản diễn tập được xây dựng theo hướng “chiến tranh tổng hợp”, nơi các bên phải đối mặt với hệ thống phòng không nhiều lớp, tiêm kích đối phương, tác chiến điện tử, chiến tranh mạng và các mối đe dọa hiện đại khác. Đặc biệt, lực lượng “Red Force” (đối kháng) thường mô phỏng chiến thuật, trang bị và cách tác chiến của các đối thủ tiềm tàng, nhằm tạo áp lực tối đa cho lực lượng “Blue Force”.

Một đặc điểm quan trọng của Red Flag là mức độ “thực chiến” cao: các hệ thống radar, gây nhiễu, tên lửa giả lập và mạng lưới chỉ huy – kiểm soát đều được vận hành gần như trong điều kiện chiến tranh thật. Phi công không chỉ luyện kỹ năng bay hay bắn, mà còn học cách phối hợp trong môi trường đa quốc gia, đa lực lượng và đa miền tác chiến.

Trong suốt nhiều thập kỷ, Red Flag đã thu hút sự tham gia của hàng chục quốc gia đồng minh và đối tác của Mỹ, bao gồm Anh, Australia, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức, Pháp, Singapore, Ấn Độ và nhiều nước NATO khác. Việc tham gia diễn tập không chỉ giúp nâng cao năng lực tác chiến mà còn tăng cường khả năng phối hợp giữa các lực lượng không quân trong các chiến dịch liên quân.

Ngày nay, Red Flag không chỉ là một cuộc diễn tập mà còn là “phòng thí nghiệm chiến tranh hiện đại”, nơi các công nghệ và học thuyết mới được thử nghiệm trong môi trường gần với thực tế nhất có thể. Từ chiến tranh điện tử, tác chiến mạng cho tới phối hợp giữa máy bay có người lái và không người lái, nhiều khái niệm chiến tranh tương lai đã và đang được định hình từ chính những bầu trời sa mạc Nevada.

Với ý nghĩa đó, Red Flag được coi là “bài kiểm tra cuối cùng” trước chiến tranh – nơi các phi công và hệ thống vũ khí phải chứng minh khả năng sống sót và chiến thắng trong những điều kiện khắc nghiệt nhất.

(Tổng hợp)

Tuệ Minh