'EU Inc.' giải bài toán thể chế cho châu Âu trong cuộc đua toàn cầu

Nguồn: linkedin.com

Đặt trong bối cảnh rộng hơn, khi cạnh tranh địa kinh tế ngày càng khốc liệt giữa các trung tâm quyền lực toàn cầu như Mỹ và Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU) đang phải đối mặt với một nghịch lý mang tính cấu trúc: dù sở hữu một thị trường chung khổng lồ với hơn 450 triệu dân, khối này vẫn bị hạn chế bởi sự phân mảnh nội tại về pháp lý, hành chính và thể chế. Chính những rào cản này không chỉ làm suy giảm sức hấp dẫn đầu tư, mà còn cản trở khả năng hình thành và mở rộng các doanh nghiệp có quy mô toàn cầu.

Nỗ lực phá vỡ thế phân mảnh kéo dài nhiều thập kỷ

Đề xuất “EU Inc.” được công bố với mục tiêu cốt lõi là đơn giản hóa việc thành lập và vận hành doanh nghiệp trên toàn lãnh thổ EU. Theo kế hoạch ban đầu, cá nhân có thể thành lập công ty tại bất kỳ quốc gia thành viên nào trong vòng chưa đầy 48 giờ, hoàn toàn trực tuyến và với chi phí dưới 100 euro. Đây là một bước tiến mang tính đột phá nếu đặt trong bối cảnh hiện tại, khi các doanh nghiệp phải đối mặt với hơn 60 loại hình công ty khác nhau giữa các quốc gia thành viên.

Thực tế, sự đa dạng này phản ánh lịch sử phát triển và chủ quyền pháp lý của từng quốc gia, nhưng đồng thời cũng tạo ra một “ma trận” thủ tục khiến việc mở rộng xuyên biên giới trở nên tốn kém và phức tạp. Theo ước tính của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), các rào cản trong thị trường chung EU tương đương với mức thuế quan lên tới 110% đối với dịch vụ. Đây là con số khủng khiếp cho thấy cho thấy mức độ cản trở đáng kể đối với hoạt động kinh doanh.

“EU Inc.” vì vậy được thiết kế như một cơ chế bổ sung chứ không thay thế cho các hệ thống pháp lý quốc gia. Nó tạo ra một “làn đường nhanh” cho doanh nghiệp, đặc biệt là trong giai đoạn khởi nghiệp, giúp họ tránh được những thủ tục chồng chéo và chi phí hành chính cao. Việc duy trì tính tự nguyện của cơ chế này cũng là một lựa chọn mang tính thực dụng, nhằm giảm thiểu sự phản đối từ các quốc gia thành viên vốn nhạy cảm với các vấn đề liên quan đến chủ quyền như thuế, luật lao động hay phá sản.

Tuy nhiên, chính cách tiếp cận “tùy chọn” này cũng đặt ra câu hỏi về hiệu quả thực tế. Nếu không đủ hấp dẫn hoặc không mang lại lợi ích rõ ràng, “EU Inc.” có thể đi vào vết xe đổ của những nỗ lực trước đây, đặc biệt là mô hình “Societas Europaea” (SE) được triển khai từ năm 2004. Dù được kỳ vọng sẽ tạo ra một cấu trúc pháp lý xuyên biên giới, SE trên thực tế chỉ được các tập đoàn lớn sử dụng, do tính phức tạp và chi phí tuân thủ cao.

Ai sẽ thực sự hưởng lợi?

Một trong những điểm gây tranh luận trong đề xuất hiện tại là phạm vi áp dụng quá rộng. Theo thiết kế, tất cả các doanh nghiệp, bao gồm cả những công ty đã tồn tại, đều có thể tiếp cận “EU Inc.”. Một số chuyên gia cho rằng, cách tiếp cận này có thể làm loãng mục tiêu chiến lược của chính sách.

Lập luận ở đây khá rõ ràng: nếu nguồn lực hành chính và thể chế bị phân tán cho một tập hợp doanh nghiệp quá lớn, hệ thống có nguy cơ trở nên quá tải, từ đó làm giảm hiệu quả và tính hấp dẫn đối với nhóm doanh nghiệp cần hỗ trợ nhất như là các startup đổi mới sáng tạo. Đây chính là lực lượng có khả năng tạo ra đột phá về công nghệ, mô hình kinh doanh và năng suất, đồng thời đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn của châu Âu.

Trong khi đó, các doanh nghiệp lớn vốn đã có đủ nguồn lực để điều hướng các hệ thống pháp lý phức tạp, nên lợi ích cận biên từ “EU Inc.” đối với họ có thể không đáng kể. Nếu không có cơ chế ưu tiên rõ ràng, chính sách có thể vô tình phục vụ nhiều hơn cho các thực thể đã có vị thế, thay vì thúc đẩy sự xuất hiện của những “kỳ lân” mới.

Bên cạnh đó, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở yếu tố chính trị. Các quốc gia thành viên từ lâu đã tỏ ra dè dặt trong việc chuyển giao quyền kiểm soát đối với các lĩnh vực cốt lõi như thuế, lao động hay phá sản. Đây là những trụ cột của chủ quyền kinh tế, gắn liền với mô hình phát triển và ổn định xã hội của từng quốc gia.

Do đó, việc xây dựng một “Chế độ thứ 28” mang tính thống nhất nhưng không xâm phạm quá sâu vào quyền tự chủ quốc gia là bài toán cân bằng cực kỳ tinh tế. Nếu đi quá xa, đề xuất có thể vấp phải sự phản đối mạnh mẽ, còn nếu đi quá nhẹ, nó sẽ không đủ sức tạo ra thay đổi thực chất.

Lộ trình lập pháp cũng phản ánh sự phức tạp này. Sau khi được Ủy ban châu Âu trình bày, đề xuất sẽ phải trải qua quá trình thảo luận và đàm phán giữa Nghị viện châu Âu và Hội đồng châu Âu. Mục tiêu là đạt được sự đồng thuận trước cuối năm 2026, tiến tới hiện thực hóa tầm nhìn “một châu Âu, một thị trường” vào năm 2028.

“EU Inc.” xuất hiện trong một thời điểm mang tính bước ngoặt đối với châu Âu. Khi Mỹ đẩy mạnh chính sách công nghiệp và Trung Quốc tiếp tục mở rộng ảnh hưởng kinh tế toàn cầu, EU không còn nhiều dư địa cho những cải cách nửa vời. Nâng cao năng lực cạnh tranh không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn là điều kiện tiên quyết để duy trì vị thế địa chính trị và mô hình xã hội của châu lục này.

Linh Anh