Eo biển Hormuz căng thẳng: 401 triệu USD xuất khẩu thủy sản Việt Nam vào vùng thử thách

Những ngày cuối tháng 2 và đầu tháng 3/2026, căng thẳng quanh trục Iran - Israel với sự can dự của Mỹ đã nhanh chóng vượt khỏi phạm vi địa chính trị, lan sang thị trường năng lượng, vận tải biển và bảo hiểm hàng hải. Đối với ngành thủy sản, lĩnh vực phụ thuộc nặng vào chuỗi lạnh và logistics xuyên biên giới, cú sốc này tạo ra tác động dây chuyền từ chi phí vận chuyển, bảo hiểm đến biến động giá và khả năng tiếp cận thị trường.

Theo nhận định của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), rủi ro địa chính trị tại Trung Đông năm 2026 đã chuyển hóa thành rủi ro chuỗi cung ứng chỉ trong vài ngày, đặt doanh nghiệp xuất khẩu vào trạng thái phải phản ứng nhanh về thị trường, vận tải và tài chính.

CÚ SỐC CHI PHÍ CHUỖI LẠNH

Tâm điểm rủi ro nằm tại Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải kết nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương, nơi vận chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu. Khi cảnh báo an ninh gia tăng, nhiều hãng tàu buộc phải điều chỉnh hành trình, chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng thay vì đi qua hành lang Biển Đỏ - Bab el-Mandeb - Kênh đào Suez.

Các tập đoàn vận tải container lớn như Maersk, Hapag-Lloyd, CMA CGM và MSC Mediterranean Shipping Company đồng loạt thông báo tạm dừng nhận hàng vào một số cảng vùng Vịnh, áp phụ phí rủi ro chiến tranh và siết tiếp nhận container lạnh.

Việc chuyển hướng khiến thời gian vận chuyển kéo dài thêm 7-14 ngày, làm giảm năng lực khai thác đội tàu và gây thiếu hụt container lạnh, loại thiết bị có vòng quay chậm, yêu cầu kỹ thuật cao. Trong vòng vài ngày, cước vận tải tuyến châu Á - Dubai tăng gần gấp đôi; phụ phí khẩn cấp dao động 1.500-4.000 USD/container, với container lạnh ở mức cao hơn.

Song song, thị trường bảo hiểm hàng hải phản ứng mạnh. Một số nhà bảo hiểm rủi ro chiến tranh thu hẹp hoặc hủy phạm vi bảo hiểm tại khu vực Vịnh Ba Tư chỉ sau 72 giờ thông báo. International Maritime Organization khuyến nghị tàu thương mại thận trọng tối đa khi quá cảnh khu vực. Trong thực tế, khi phí bảo hiểm tăng đột biến, nhiều chuyến tàu rơi vào trạng thái “đóng trên thực tế” dù không có tuyên bố phong tỏa chính thức.

Theo VASEP, chuỗi lạnh là mắt xích dễ tổn thương nhất. Trung Đông là thị trường tiêu thụ lớn cá hồi, tôm, cá ngừ và nhiều sản phẩm giá trị cao. Khi hàng không bị hạn chế và container lạnh bị siết, nguy cơ thiếu cung cục bộ xuất hiện nhanh, đặc biệt ở phân khúc nhà hàng, khách sạn cao cấp.

Dubai, với cảng Jebel Ali do DP World vận hành, là trung tâm trung chuyển thủy sản lớn của khu vực. Khi tàu chuyển hướng và thời gian hành trình kéo dài, nguy cơ ùn tắc cảng, thiếu vị trí cắm điện cho container lạnh gia tăng, kéo theo chi phí lưu bãi và rủi ro suy giảm chất lượng sản phẩm.

Đối với Việt Nam, Trung Đông vẫn là thị trường tiềm năng. Năm 2025, xuất khẩu thủy sản sang khu vực này đạt 401 triệu USD, tăng 9,6% so với năm 2024. Trong đó, cá tra đạt 175,9 triệu USD (tăng 18,6%), tôm đạt 54,5 triệu USD (tăng 19,9%) và nhóm cá khác tăng 28,6%. Tuy nhiên, theo VASEP, nếu phụ phí và bảo hiểm duy trì ở mức cao trong nhiều tháng, biên lợi nhuận doanh nghiệp sẽ chịu áp lực đáng kể, buộc phải tái cơ cấu thị trường hoặc đàm phán lại hợp đồng.

ÁP LỰC KÉP VỚI THỊ TRƯỜNG MỸ

Tác động từ Trung Đông không dừng ở khu vực Vịnh. Giá dầu Brent từ mức 67-68 USD/thùng đầu tháng 2 đã tăng lên 73 USD cuối tháng và có thời điểm vượt 82 USD đầu tháng 3 trước khi chốt quanh 77-78 USD. WTI đóng cửa ở 71,23 USD, tăng hơn 6% chỉ trong một ngày. Chi phí nhiên liệu leo thang kéo theo chi phí logistics toàn cầu gia tăng.

Căng thẳng địa chính trị cũng đẩy chỉ số USD Index tăng gần 1% đầu tháng 3 với mức mạnh nhất trong 7 tháng. Tại Việt Nam, tỷ giá USD/VND điều chỉnh tăng, với giá bán USD tại ngân hàng thương mại lên tới 26.289 VND/USD, trong khi tỷ giá tham chiếu ở mức 25.038 VND/USD.

Theo phân tích của VASEP, USD mạnh tạo hiệu ứng hai chiều: doanh thu xuất khẩu quy đổi sang VND cao hơn, nhưng chi phí nhập khẩu đầu vào và vận tải quốc tế tăng, làm gia tăng rủi ro tỷ giá và thu hẹp lợi nhuận thực.

Đáng chú ý, thị trường Mỹ, nơi phụ thuộc khoảng 80% vào nhập khẩu thủy sản đang đồng thời siết chặt chính sách. Từ 1/1/2026, National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) áp lệnh cấm nhập khẩu thủy sản từ 12 ngư trường lớn của Việt Nam do không đáp ứng yêu cầu bảo vệ động vật có vú biển, thu hẹp nguồn cung tôm và hải sản khai thác vào Mỹ.

Trong bối cảnh đó, các hãng tàu tiếp tục điều chỉnh lộ trình và áp phụ phí. CMA CGM công bố “Emergency Conflict Surcharge” 2.000-4.000 USD/container. Chi phí vận chuyển tôm, cá tra sang Mỹ tăng trong khi giá bán khó điều chỉnh ngay do cạnh tranh từ Ấn Độ, Ecuador và Indonesia.

Dù vậy, nhu cầu tiêu thụ tại Mỹ vẫn duy trì nền tảng vững. Hơn 90% lượng tôm tiêu thụ là hàng nhập khẩu. Theo dự báo của United States Department of Agriculture (USDA), giá lương thực năm 2026 có thể tăng khoảng 3,1%. Người tiêu dùng có xu hướng giảm chi cho hàng xa xỉ, tăng mua thực phẩm chế biến dùng tại nhà, tạo cơ hội cho sản phẩm thủy sản chế biến sâu, đóng gói tiện lợi.

VASEP cho rằng trong bối cảnh “bất định kép” vừa địa chính trị, vừa chính sách thương mại, năng lực quản trị rủi ro logistics, bảo hiểm và tỷ giá sẽ trở thành yếu tố quyết định. Doanh nghiệp cần đa dạng tuyến vận chuyển, ưu tiên hợp đồng dài hạn thay vì phụ thuộc thị trường giao ngay, tăng cường tuân thủ truy xuất nguồn gốc để đáp ứng yêu cầu từ NOAA, đồng thời tái cấu trúc danh mục sản phẩm theo hướng giá trị gia tăng và tối ưu chi phí.

Khủng hoảng Trung Đông 2026 cho thấy một thực tế rõ ràng: với ngành thủy sản, địa chính trị không còn là biến số xa xôi mà có thể tác động trực tiếp đến từng container lạnh. Trong một thị trường toàn cầu hóa sâu rộng, khả năng thích ứng nhanh sẽ quyết định doanh nghiệp nào giữ được dòng chảy xuất khẩu và thị phần tại những thị trường chiến lược như Trung Đông và Mỹ.

Khải Dương