Dùng đại hoàng cho trẻ nhỏ sai cách có thể gây những hệ lụy gì?

Táo bón và biếng ăn là hai vấn đề phổ biến ở trẻ nhỏ. Khi trẻ nhiều ngày không đi ngoài, ăn kém hoặc chậm tăng cân, nhiều phụ huynh có xu hướng tìm đến các sản phẩm được quảng cáo là "thảo dược tự nhiên", "an toàn", "không gây tác dụng phụ", trong đó có các chế phẩm chứa đại hoàng.

Tuy nhiên, quan niệm "thảo dược thì dùng lâu dài cũng an toàn" là chưa chính xác. Theo cả y học cổ truyền và y học hiện đại, đại hoàng là vị thuốc có tác dụng tả hạ mạnh, cần được sử dụng đúng chỉ định, đúng liều lượng và trong thời gian phù hợp. Đây không phải là vị thuốc được khuyến cáo dùng thường xuyên hoặc tự ý sử dụng cho trẻ nhỏ.

1. Đại hoàng có tác dụng gì?

Đại hoàng là rễ và thân rễ phơi hoặc sấy khô của một số loài thuộc chi Rheum. Theo y học cổ truyền, đại hoàng có vị đắng, tính hàn, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Đại trường, Can và Tâm bào. Đây là vị thuốc nổi tiếng với công năng tả hạ thông tiện, giúp làm mềm phân và thúc đẩy đào thải phân tích tụ trong đại tràng. Ngoài ra, đại hoàng còn có tác dụng thanh nhiệt, tả hỏa, lương huyết, hoạt huyết và giải độc trong một số bệnh lý nhất định.

Trong y học cổ truyền, đại hoàng thường được sử dụng khi người bệnh bị táo bón do thực nhiệt, bụng đầy chướng, tích trệ thức ăn hoặc một số chứng bệnh cần thanh nhiệt mạnh. Đây là vị thuốc có lực tả khá mạnh nên thường chỉ dùng trong thời gian ngắn, với liều lượng nhỏ.

Theo y học hiện đại, đại hoàng chứa các hoạt chất anthraquinon như emodin, rhein, aloe-emodin... Các hoạt chất này kích thích nhu động ruột và hạn chế tái hấp thu nước ở đại tràng, từ đó làm tăng số lần đi ngoài và giúp phân dễ được đào thải hơn.

Chính vì hiệu quả nhuận tràng khá nhanh nên đại hoàng đôi khi được đưa vào một số sản phẩm hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa với việc nếu sử dụng không đúng đối tượng hoặc kéo dài sẽ tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Đại hoàng là vị thuốc có tác dụng tả hạ mạnh, nếu dùng không đúng chỉ định có thể ảnh hưởng đến chức năng tiêu hóa của trẻ. Ảnh: AI.

2. Nguy cơ khi sử dụng đại hoàng không đúng cách ở trẻ nhỏ

Theo quan điểm của y học cổ truyền, trẻ em có tạng phủ còn non yếu, chức năng tỳ vị chưa hoàn thiện, vì vậy cần thận trọng khi sử dụng các vị thuốc có tính công phá mạnh. Trong khi đó, đại hoàng là vị thuốc có tính hàn, vị đắng, tác dụng tả hạ mạnh. Nếu dùng không đúng chỉ định có thể ảnh hưởng đến chức năng tiêu hóa của trẻ, gây các triệu chứng như đau bụng, tiêu chảy hoặc ăn kém.

Thực tế, phần lớn các trường hợp táo bón ở trẻ em là táo bón chức năng, liên quan đến chế độ ăn thiếu chất xơ, uống ít nước, ít vận động hoặc thói quen nhịn đi ngoài. Những trường hợp này cần được điều chỉnh bằng dinh dưỡng và lối sống trước khi nghĩ đến việc sử dụng thuốc nhuận tràng.

Nếu sử dụng các chế phẩm chứa đại hoàng kéo dài, trẻ có thể gặp một số nguy cơ như:

Tiêu chảy nhiều, dẫn đến mất nước.
Rối loạn điện giải, đặc biệt là giảm kali máu nếu lạm dụng.
Sử dụng thuốc nhuận tràng kéo dài hoặc không phù hợp có thể dẫn đến việc lạm dụng thuốc và cần được bác sĩ đánh giá nguyên nhân táo bón thay vì tự ý tiếp tục sử dụng.
Làm chậm việc phát hiện và chẩn đoán các nguyên nhân thực thể gây táo bón như bệnh Hirschsprung (phình đại tràng bẩm sinh), dị tật hậu môn - trực tràng hoặc một số bệnh lý tiêu hóa khác.
Nhiều loại siro bán trên mạng được quảng cáo là "thảo dược thiên nhiên", "bí quyết gia truyền", nhưng thông tin về thành phần, hàm lượng hoặc đối tượng sử dụng lại không đầy đủ. Phụ huynh rất khó biết trẻ thực sự đã được dùng bao nhiêu đại hoàng mỗi ngày, có vượt quá mức an toàn hay không, hoặc sản phẩm còn chứa thêm những dược liệu nào khác.

Đối với tình trạng biếng ăn, việc sử dụng đại hoàng càng không có cơ sở để dùng thường quy. Một số trẻ sau khi đi ngoài nhiều có cảm giác bụng nhẹ hơn nên tạm thời ăn khá hơn, nhưng đây không phải là tác dụng kích thích tiêu hóa thực sự. Nếu tiếp tục sử dụng lâu dài, trẻ còn có nguy cơ rối loạn tiêu hóa nhiều hơn, ảnh hưởng đến khả năng hấp thu dinh dưỡng.

Đặc biệt, trẻ dưới 2 tuổi, trẻ suy dinh dưỡng, trẻ đang tiêu chảy, mất nước hoặc mắc các bệnh lý đường tiêu hóa càng không nên sử dụng các sản phẩm chứa đại hoàng khi chưa được bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn thăm khám.

3. Lời khuyên của thầy thuốc

Táo bón và biếng ăn ở trẻ em có rất nhiều nguyên nhân khác nhau. Không phải trẻ nào cũng cần dùng thuốc, càng không nên tự ý sử dụng các sản phẩm được quảng cáo trên mạng chỉ vì thấy nhiều người chia sẻ hiệu quả.

Để phòng ngừa táo bón, cha mẹ nên cho trẻ uống đủ nước theo nhu cầu, tăng cường rau xanh, trái cây phù hợp với lứa tuổi, bổ sung thực phẩm giàu chất xơ, khuyến khích trẻ vận động và hình thành thói quen đi vệ sinh đúng giờ. Đối với trẻ còn bú mẹ, cần tiếp tục duy trì nguồn sữa mẹ đầy đủ.

Nếu trẻ táo bón kéo dài trên hai tuần, đau bụng nhiều, nôn, chướng bụng, sụt cân hoặc có máu trong phân, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được tìm nguyên nhân và điều trị đúng cách. Khi lựa chọn các sản phẩm hỗ trợ tiêu hóa cho trẻ, phụ huynh cần đọc kỹ thành phần, nguồn gốc xuất xứ và đối tượng sử dụng. Không nên tin vào những lời quảng cáo như "thảo dược tuyệt đối an toàn", "dùng lâu dài không tác dụng phụ" hay "chữa khỏi hoàn toàn táo bón, biếng ăn".

Đại hoàng là vị thuốc quý, tuy nhiên với trẻ nhỏ, đây không phải là dược liệu có thể tự ý sử dụng trong các sản phẩm bán tràn lan trên mạng. Cha mẹ cần tỉnh táo trước những quảng cáo hấp dẫn, ưu tiên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chuyên môn trước khi cho trẻ dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào.

Bác sĩ nội trú Phan Bích Hằng