Đưa tri thức Việt vươn xa thế giới

Kết nối để lan tỏa tri thức Việt ra thế giới. Ảnh: ITN

Thiếu hụt hệ sinh thái hỗ trợ xuất khẩu nội dung

Tại Hội nghị triển khai nhiệm vụ trọng tâm công tác xuất bản, in và phát hành năm 2026 do Cục Xuất bản, In và Phát hành tổ chức mới đây, Cục trưởng Nguyễn Nguyên nhấn mạnh: Xuất bản phẩm điện tử và các sản phẩm số tiếp tục tăng, mở ra hướng phát triển mới của thị trường kinh doanh xuất bản phẩm, thu hút sự đầu tư của các doanh nghiệp phát hành.

Kết quả cho thấy sách được phát hành trên các nền tảng công nghệ số đến nhanh với bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc thuộc các địa bàn xa trung tâm, miền núi, vùng nông thôn, đến với cộng đồng người Việt Nam đang sinh sống, học tập tại nước ngoài.

Tuy nhiên, hạn chế cũng được chỉ ra là việc xuất khẩu sách của Việt Nam chưa được tập trung, thiếu sự gắn kết giữa các NXB, doanh nghiệp xuất nhập khẩu với thị trường sách khu vực, quốc tế, đặc biệt là cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Trong khi đó, tỷ trọng sách nhập khẩu ngày một gia tăng, đặt ra vấn đề mang tính chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa trong lĩnh vực xuất bản, cần phải có sự đầu tư cho công tác dịch thuật sách nội địa ra các ngôn ngữ quốc tế để xuất khẩu.

Cùng ý kiến, ông Nguyễn Tuấn Quỳnh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Saigon Books nhận định: Chúng ta hiện đang rơi vào tình trạng “nhập siêu văn hóa” rõ rệt. Dù năng lực sản xuất hàng chục nghìn đầu sách mỗi năm, nhưng hơn 80% các đầu sách “best-seller” tại thị trường nội địa là bản quyền mua từ nước ngoài. Điều này cho thấy, nguồn tài nguyên nội dung bản địa - vốn phong phú và giàu bản sắc - chưa được khai thác đúng mức trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo đó, rào cản không nằm ở chất lượng tác phẩm mà ở sự thiếu hụt hệ sinh thái hỗ trợ xuất khẩu nội dung. Việt Nam hiện thiếu đội ngũ đại lý bản quyền chuyên nghiệp - những “người gác cổng” kết nối tác phẩm với thị trường quốc tế; thiếu quỹ dịch thuật để chuyển tải tác phẩm ra ngôn ngữ toàn cầu và thiếu sự hiện diện chiến lược tại các hội chợ sách lớn như Frankfurt hay London.

Bên cạnh đó, theo các chuyên gia, thế giới đã bước sang một giai đoạn phát triển mới, nơi xuất bản không còn được hiểu đơn thuần là “in ấn”, mà là một ngành công nghiệp nội dung số. Giá trị của một cuốn sách không chỉ nằm ở bản in vật lý, mà ở khả năng chuyển hóa thành các trải nghiệm đa dạng: sách điện tử, sách nói, phim ảnh, trò chơi hay các sản phẩm văn hóa đi kèm.

Chính sự chuyển dịch này đã làm thay đổi cấu trúc lợi nhuận của ngành: Nếu sách in chỉ mang lại biên lợi nhuận khiêm tốn, thì khai thác bản quyền có thể tạo ra giá trị vượt trội, trở thành “mỏ vàng” của nền kinh tế tri thức.

Trong bối cảnh đó, nếu chỉ dừng lại ở việc sản xuất và tiêu thụ sách trong nước, ngành xuất bản Việt Nam sẽ tự đánh mất cơ hội tham gia vào tầng giá trị cao nhất của chuỗi nội dung toàn cầu.

Kết nối để lan tỏa tri thức Việt ra thế giới. Ảnh: ITN

Kết nối để đưa tri thức Việt ra thế giới

Kinh nghiệm từ khu vực châu Á cho thấy, sự bứt phá của ngành xuất bản luôn gắn liền với chiến lược quốc gia rõ ràng. Thái Lan đẩy mạnh xuất khẩu bản quyền các dòng sách giải trí; Indonesia tận dụng vai trò khách mời danh dự tại Hội sách Frankfurt để gia tăng giao dịch bản quyền, trong khi Malaysia tập trung phát triển hạ tầng số và bảo hộ sở hữu trí tuệ. Nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản hay Trung Quốc đã xây dựng các mô hình công nghiệp nội dung bài bản, biến xuất bản thành công cụ “quyền lực mềm” và động lực tăng trưởng kinh tế.

Để hội nhập sâu rộng, xuất bản Việt Nam định hướng tập trung nguồn lực để mở rộng thị trường, kết nối trong nước với khu vực và thế giới, tạo đầu ra cho xuất bản phẩm và thúc đẩy sự phát triển bền vững. Đồng thời, đổi mới cách tiếp cận, truyền thông và quảng bá để đưa sách Việt ra quốc tế, kiểm soát chặt chẽ xuất bản phẩm nhập khẩu, đảm bảo chất lượng và tuân thủ pháp luật. Việc chủ động tham gia hội chợ, triển lãm trong và ngoài nước sẽ góp phần quảng bá tri thức Việt, từng bước xây dựng xuất bản trở thành một trong 12 ngành công nghiệp văn hóa trọng điểm.

Theo các chuyên gia, để đưa tri thức Việt vươn xa, điều kiện tiên quyết là xây dựng một hệ thống kết nối thị trường đồng bộ - từ nội dung đến công nghệ, từ trong nước đến quốc tế.

Với thực tiễn của ngành xuất bản, ông Nguyễn Tuấn Quỳnh đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm nhằm thúc đẩy xuất khẩu nội dung và kết nối thị trường quốc tế. Trước hết, về cơ chế tài chính và thuế, cần thành lập Quỹ Hỗ trợ Xuất bản và Quảng bá văn hóa Việt Nam với vai trò “vốn mồi”, tập trung hỗ trợ chi phí dịch thuật, quảng bá và tham gia sự kiện quốc tế - những rào cản lớn nhất hiện nay. Áp dụng ưu đãi thuế cho hoạt động xuất khẩu bản quyền sẽ tạo động lực để doanh nghiệp chuyển từ nhập khẩu sang sáng tạo và khai thác giá trị nội dung.

Thứ hai, hạ tầng và thể chế cần được hoàn thiện theo hướng hiện đại và kết nối. Một trung tâm giao dịch bản quyền quốc gia, vận hành trên nền tảng số, có thể trở thành “cửa ngõ” để sách Việt tiếp cận thị trường quốc tế. Cùng với đó, sự hiện diện của Việt Nam tại các hội chợ sách quốc tế cần được nâng tầm. Thay vì những gian hàng riêng lẻ, một gian hàng quốc gia với thiết kế đồng bộ, hoạt động chuyên nghiệp sẽ tạo nên hình ảnh thống nhất và tăng sức hút đối với đối tác quốc tế.

Thứ ba, yếu tố con người và công nghệ đóng vai trò then chốt. Việc đào tạo đội ngũ đại lý bản quyền - những “cầu nối” giữa tác phẩm và thị trường - cần được xem là ưu tiên chiến lược. Chuyển đổi số phải được thúc đẩy mạnh mẽ theo hướng “Digital First”, tận dụng các nền tảng toàn cầu để phân phối ebook và audiobook, cũng như ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dịch thuật và sản xuất nội dung.

Ở góc nhìn doanh nghiệp, bà Phùng Thị Như Quỳnh, Công ty cổ phần Sách điện tử Waka cho rằng, cần chuyển từ tư duy “phát triển thị trường trong nước” sang “tham gia và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị xuất bản số toàn cầu”. Mục tiêu đến năm 2030 cần hình thành một hệ sinh thái xuất bản số đủ mạnh, đủ quy mô và đủ năng lực công nghệ để bảo vệ thị trường trong nước, chủ động hội nhập quốc tế. Đây không còn là câu chuyện của từng doanh nghiệp, mà là bài toán của cả ngành xuất bản trong tiến trình phát triển công nghiệp văn hóa quốc gia.

Có chiến lược phát triển và giải pháp đồng bộ, xuất bản Việt Nam hoàn toàn có thể chuyển mình, đưa giá trị Việt ghi dấu ấn đậm nét trên bản đồ tri thức thế giới.

THANH NGỌC