Du lịch nông thôn: Bài toán tìm điểm cân bằng giữa kinh tế và văn hoá

Du lịch đang đưa những vùng quê Việt Nam trở thành những điểm đến mới trên bản đồ trải nghiệm. Cảnh quan, nếp sống, nghề truyền thống và văn hóa bản địa không chỉ được nhìn nhận như những giá trị cần bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực phát triển kinh tế. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của du lịch nông thôn cũng đặt ra những cảnh báo về nguy cơ thương mại hóa đời sống và sân khấu hóa văn hóa. Khi những sinh hoạt vốn diễn ra tự nhiên được sắp đặt để phục vụ du khách, người dân có thể dần đánh mất vai trò chủ thể, còn những giá trị văn hóa bản địa bị biến thành các sản phẩm trình diễn.

VÙNG QUÊ TRỞ THÀNH ĐIỂM ĐẾN

Theo thống kê của Tổ chức Du lịch thế giới (UNWTO), lượng du khách tham gia các hình thức du lịch nông thôn, sinh thái chiếm khoảng 10%, với doanh thu khoảng 30 tỷ USD/năm. Hiện Việt Nam là quốc gia được nhiều du khách trong nước, quốc tế lựa chọn điểm đến là nông thôn để trải nghiệm.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, cả nước có hơn 600 mô hình du lịch nông nghiệp, nông thôn đang hoạt động, tăng 235 mô hình so với thời điểm năm 2022.

Từ những thửa ruộng bậc thang ở Mù Cang Chải, Sa Pa, Hoàng Su Phì đến các bản làng ở Mai Châu, Mộc Châu, từ làng rau Trà Quế đến những miệt vườn của Bến Tre, Vĩnh Long, Đồng Tháp, nhiều vùng nông thôn đang từng bước trở thành những điểm đến được du khách quan tâm. Không gian làng quê, vốn chủ yếu gắn với sản xuất và sinh hoạt cộng đồng, nay được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên du lịch với nhiều giá trị về cảnh quan, văn hóa và đời sống.

Du khách trải nghiệm bắt cá cùng người dân địa phương. Những công việc vốn gắn với sinh kế nay trở thành một phần trong hành trình khám phá nông thôn

Sự thay đổi này cũng phản ánh một hướng tiếp cận mới trong phát triển kinh tế nông thôn. Thay vì chỉ dựa vào sản xuất nông nghiệp, nhiều địa phương bắt đầu khai thác giá trị của cảnh quan, làng nghề, ẩm thực, kiến trúc và văn hóa bản địa để tạo thêm sinh kế cho người dân. Đây cũng là định hướng được đặt ra trong Chương trình phát triển du lịch nông thôn giai đoạn 2021-2025, gắn phát triển du lịch với xây dựng nông thôn mới, nâng cao thu nhập và phát huy những giá trị đặc sắc của từng địa phương.

Thực tế cho thấy hướng đi này đã mang lại những kết quả nhất định. Ở Mai Châu, nhiều hộ gia đình phát triển homestay trong những ngôi nhà sàn truyền thống, kết hợp phục vụ ăn uống và giới thiệu văn hóa bản địa. Tại Trà Quế, nghề trồng rau được kết nối với các chương trình trải nghiệm, giúp du khách trực tiếp tìm hiểu công việc của người nông dân và tạo thêm giá trị cho sản phẩm nông nghiệp. Tại các làng nghề, hoạt động đón khách mở ra cơ hội để nghệ nhân giới thiệu sản phẩm, chia sẻ câu chuyện về nghề và truyền lại những kỹ năng thủ công cho thế hệ trẻ. Cùng với đó, một số người trẻ đã trở về quê, tận dụng những lợi thế sẵn có để phát triển homestay, dịch vụ trải nghiệm và các sản phẩm du lịch đặc trưng.

Sức hút của du lịch nông thôn nằm ở đời sống đang diễn ra mỗi ngày thay vì những giá trị được dựng lên chỉ để phục vụ khách

Sự phát triển của du lịch đang mở rộng giá trị kinh tế của nhiều không gian nông thôn. Những vườn cây, cánh đồng, làng nghề, ngôi nhà cổ hay phiên chợ vốn gắn với đời sống thường nhật nay có thêm khả năng trở thành điểm đến, giúp người dân tạo thêm thu nhập từ chính những gì mình đang có. Cùng với đó, các món ăn, tập quán, nghề thủ công và phương thức sản xuất truyền thống cũng được giới thiệu rộng rãi hơn đến du khách, qua đó tạo thêm động lực để cộng đồng gìn giữ những giá trị vốn có. Đây cũng là định hướng được đặt ra trong Chương trình phát triển du lịch nông thôn giai đoạn 2021-2025, với việc gắn phát triển du lịch với xây dựng nông thôn mới, phát huy giá trị của nông nghiệp, cảnh quan và văn hóa địa phương, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân.

RANH GIỚI GIỮA TRẢI NGHIỆM VÀ TRÌNH DIỄN

Ở một số điểm du lịch cộng đồng, không khó để bắt gặp những hoạt động vốn thuộc về đời sống thường ngày được tổ chức lại theo giờ đón khách. Người dân mặc trang phục truyền thống để tham gia các chương trình trải nghiệm, những tiết mục văn nghệ được biểu diễn vào khung giờ cố định, hoạt động sản xuất nông nghiệp được đưa vào lịch trình tham quan. Với du khách, đó có thể là một trải nghiệm thú vị khi được trực tiếp mặc trang phục địa phương, xuống ruộng, làm nghề thủ công hay thưởng thức những món ăn bản địa. Nhưng khi những hoạt động này được lặp lại theo một kịch bản có sẵn, ranh giới giữa trải nghiệm đời sống và trình diễn phục vụ du lịch bắt đầu trở nên khó phân biệt.

Đây là một trong những vấn đề đang đặt ra khi du lịch nông thôn phát triển nhanh. Những giá trị vốn hình thành tự nhiên trong đời sống cộng đồng ngày càng được đưa vào xây dựng thành sản phẩm, từ nghề truyền thống, ẩm thực, kiến trúc đến phong tục, lễ hội. Việc khai thác những giá trị này không phải là điều tiêu cực, bởi nếu được tổ chức phù hợp, du lịch có thể tạo thêm nguồn thu và góp phần duy trì những nét văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, khi sản phẩm du lịch được xây dựng chủ yếu theo nhu cầu của thị trường, đời sống địa phương có thể bị điều chỉnh để phù hợp với lịch trình, thị hiếu và kỳ vọng của du khách.

Một trải nghiệm làm nông vốn diễn ra theo mùa vụ có thể được tổ chức bất cứ thời điểm nào trong năm. Một nghề thủ công với quy trình nhiều công đoạn có thể được rút gọn thành một vài thao tác dễ quan sát. Những tiết mục văn nghệ được biểu diễn thường xuyên có thể dần tách khỏi không gian và ý nghĩa văn hóa ban đầu. Với những lễ hội, nghi lễ mang yếu tố tâm linh hoặc gắn với đời sống cộng đồng, việc tái hiện phục vụ khách du lịch càng cần được cân nhắc kỹ lưỡng, bởi không phải giá trị văn hóa nào cũng có thể tách khỏi bối cảnh để trở thành một sản phẩm thương mại.

Từ công việc đồng áng đến trải nghiệm du lịch, hoạt động cấy lúa giúp du khách tiếp cận gần hơn với đời sống sản xuất của người nông dân

Xu hướng này xuất phát từ nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường du lịch. Du khách không chỉ muốn tham quan mà còn mong được trực tiếp tham gia vào các hoạt động đặc trưng của địa phương, có những trải nghiệm thuận tiện và dễ tiếp cận. Trong khi đó, doanh nghiệp cần những sản phẩm có thể tổ chức thành chương trình cụ thể, đưa vào tour và giới thiệu rộng rãi trên các nền tảng truyền thông. Các địa phương cũng đứng trước áp lực phải tạo ra những điểm nhấn mới để thu hút khách và tăng sức cạnh tranh. Khi những nhu cầu ấy gặp nhau, nhiều hoạt động trong đời sống cộng đồng bắt đầu được tổ chức lại theo thời gian, quy mô và cách thức phù hợp với hoạt động du lịch.

Điều đáng lưu ý là quá trình khai thác nếu thiếu sự cân nhắc có thể làm thay đổi chính những giá trị ban đầu của điểm đến. Một điệu múa được biểu diễn thường xuyên theo lịch đón khách, một nghề truyền thống chỉ giới thiệu những công đoạn ngắn gọn hay một phong tục được tách khỏi bối cảnh vốn có để phục vụ tham quan đều có thể mất dần ý nghĩa nguyên bản. Khi đó, du khách vẫn nhìn thấy những hình ảnh quen thuộc của văn hóa địa phương, nhưng những gì họ tiếp cận có thể chỉ còn là phần được lựa chọn và sắp đặt để đáp ứng nhu cầu của hoạt động du lịch.

Ở góc độ khác, sân khấu hóa còn liên quan đến vị trí của cộng đồng trong quá trình phát triển du lịch. Người dân là những người tạo ra, gìn giữ và truyền lại các giá trị văn hóa. Song, nếu sản phẩm được xây dựng chủ yếu từ nhu cầu bên ngoài, họ có thể chỉ còn giữ vai trò thực hiện. Khi ấy, cộng đồng vẫn hiện diện trong những không gian văn hóa của mình, nhưng quyền quyết định về cách giới thiệu, khai thác và gìn giữ những giá trị ấy lại có thể ngày càng thu hẹp. Đây là điểm cần được lưu ý nếu du lịch nông thôn hướng tới mục tiêu phát triển lâu dài, trong đó cộng đồng không chỉ tham gia cung cấp dịch vụ mà phải thực sự giữ vai trò chủ thể.

Du lịch nông thôn không thể phát triển bằng cách đóng khung đời sống thành những tiết mục có sẵn. Một làng quê hấp dẫn không phải vì mọi hoạt động đều được chuẩn bị để đón khách, mà bởi ở đó vẫn tồn tại một đời sống thực với những công việc, phong tục và mối quan hệ cộng đồng đang diễn ra tự nhiên. Du khách có thể được tham gia vào đời sống ấy, nhưng sự hiện diện của họ không nên trở thành lý do khiến đời sống phải thay đổi để phục vụ họ.

Giữ được ranh giới ấy cũng chính là giữ lại sức hấp dẫn lâu dài của du lịch nông thôn. Bởi điều du khách tìm kiếm ở một vùng quê không chỉ là một tiết mục được chuẩn bị sẵn, mà còn là cảm giác được tiếp cận với một không gian sống chân thực, nơi văn hóa không phải thứ được dựng lên để trình diễn mà vẫn đang tồn tại và được cộng đồng thực hành mỗi ngày.

NGƯỜI DÂN PHẢI LÀ CHỦ THỂ.

Du lịch nông thôn chỉ có thể phát triển bền vững khi người dân thực sự tham gia vào quá trình tạo ra và hưởng lợi từ sản phẩm du lịch. Đây là người cung cấp dịch vụ lưu trú, nấu ăn, hướng dẫn hay biểu diễn, mà cần có tiếng nói trong việc lựa chọn sản phẩm, tổ chức hoạt động và quyết định cách khai thác những giá trị của địa phương.

Thực tế tại một số nơi cho thấy sự tham gia của cộng đồng vẫn dừng ở những công việc trực tiếp phục vụ du khách, trong khi hoạt động kinh doanh, quảng bá và phân phối lợi ích chủ yếu do các đơn vị bên ngoài đảm nhận. Khi đó, người dân có thể có thêm việc làm nhưng chưa chắc đã thực sự làm chủ hoạt động du lịch trên quê hương mình.

Du khách trải nghiệm hái chè, trực tiếp hòa vào nhịp sản xuất của người dân và cảm nhận giá trị của một nghề gắn với đời sống nông thôn

Điều này đặc biệt đáng lưu ý với những giá trị văn hóa. Cộng đồng cần được quyền quyết định những gì có thể giới thiệu, những gì có thể khai thác và những gì cần được giữ lại trong không gian riêng. Không phải nghi lễ nào cũng phù hợp để tái hiện, không phải không gian sinh hoạt nào cũng cần mở cửa cho khách và không phải giá trị văn hóa nào cũng nên trở thành một sản phẩm thương mại.

Do đó, lợi ích kinh tế cũng cần được phân bổ hợp lý. Khi nguồn thu từ du lịch thực sự quay trở lại cộng đồng, người dân sẽ có thêm động lực duy trì nghề, bảo vệ cảnh quan và truyền lại những giá trị truyền thống cho thế hệ sau. Đây mới là nền tảng để du lịch trở thành một phần của quá trình phát triển nông thôn, thay vì chỉ tạo ra một chuỗi dịch vụ phục vụ khách.

Điểm khác biệt của du lịch nông thôn nằm ở những giá trị đã tồn tại trước khi có khách du lịch. Vì vậy, việc xây dựng sản phẩm cần bắt đầu từ đời sống thực tế của địa phương thay vì tạo ra những hoạt động chỉ để phục vụ nhu cầu tham quan.

ĐỪNG ĐỂ CÁC VÙNG QUÊ TRỞ NÊN GIỐNG NHAU

Một thách thức khác trong phát triển du lịch nông thôn là xu hướng chạy theo những mô hình đã thành công. Khi một điểm đến thu hút khách nhờ homestay, không gian check-in hay một loại hình trải nghiệm, nhiều địa phương dễ áp dụng cách làm tương tự mà chưa tính đến điều kiện và bản sắc riêng. Điều này có thể tạo ra những sản phẩm quen thuộc nhưng khiến các vùng quê ngày càng giống nhau, trong khi sức hấp dẫn của du lịch nông thôn lại nằm ở sự khác biệt.

Mỗi địa phương cần bắt đầu từ những giá trị vốn có thay vì tìm một mô hình để sao chép. Đó có thể là một nghề truyền thống, vùng sản xuất đặc trưng, hệ sinh thái, kiến trúc làng quê hay cách sinh hoạt của cộng đồng. Những giá trị ấy không nhất thiết phải được biến thành những sản phẩm cầu kỳ. Khi được tổ chức phù hợp, chính đời sống và sản xuất thường ngày đã có thể tạo nên những trải nghiệm riêng cho du khách.

Mỗi vùng quê có một cảnh quan, sinh kế và nếp sống riêng, tạo nên sức hút khác biệt đối với du khách

Cùng với việc giữ bản sắc, các địa phương cũng cần tính đến giới hạn của điểm đến. Với những bản làng, vùng sản xuất và không gian cộng đồng có quy mô nhỏ, việc đón quá nhiều khách trong thời gian ngắn có thể tạo áp lực lên môi trường và đời sống. Rác thải, tiếng ồn, giao thông, nguồn nước và không gian sinh hoạt đều có thể bị ảnh hưởng nếu hoạt động du lịch phát triển vượt quá khả năng tiếp nhận.

Vì vậy, hiệu quả của du lịch nông thôn không nên chỉ được đo bằng số lượt khách. Thời gian lưu trú, mức chi tiêu, chất lượng trải nghiệm và phần lợi ích thực sự đến với cộng đồng cũng cần được tính đến. Một điểm đến đón ít khách nhưng tạo ra thu nhập ổn định cho người dân và giữ được cảnh quan, văn hóa bản địa có thể bền vững hơn một nơi tăng trưởng nhanh nhưng dần đánh mất những giá trị vốn làm nên sức hút.

Yên Đan