Dự báo thời tiết dễ hiểu để việc tránh thiên tai hiệu quả hơn

Theo thống kê, giai đoạn 2021-2025, trung bình mỗi năm Việt Nam chịu ảnh hưởng từ 10-12 cơn bão, áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông. Trong năm năm gần đây, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người chết và mất tích, thiệt hại kinh tế hàng trăm ngàn tỉ đồng. Thiệt hại nặng nề trong nhiều trường hợp không phải do bão mà do mưa lớn kéo dài sau đó gây ra sạt lở, đất chuồi và lũ lụt.

Trong những năm qua, Việt Nam đã xây dựng mạng lưới 2.807 trạm khí tượng thủy văn quốc gia rộng khắp trên đất liền, hải đảo và vùng biển với các công nghệ hiện đại và có tỷ lệ tự động hóa quan trắc khí tượng cao. Mạng lưới radar thời tiết tiệm cận với các nước trong khu vực và thế giới.

Dù công nghệ mới về dự báo thời tiết liên tục được cập nhật và đầu tư nhưng cách thông tin đến người dân trong nhiều năm qua vẫn rất chung chung, do đó người dân xem xong vẫn không biết khu vực mình ở sẽ bị tác động ra sao. Vì vậy trong dân gian có câu nói đùa là dự báo theo kiểu “càng nhìn xa càng nhiều ki lô mét” là vậy.

Trong một bài báo gần đây, TTXVN dẫn lời nhận định của Cục Khí tượng Thủy văn cho thấy, cách thông tin hiện nay có khoảng cách lớn giữa “dự báo” và “cảnh báo tác động”. Các bản tin hiện nay vẫn chủ yếu dừng ở thông tin kỹ thuật như cấp độ gió, cấp độ lũ, trong khi điều người dân cần biết là tác động cụ thể đến cuộc sống của họ thế nào.

Giá trị thực sự của cảnh báo sớm không nằm ở việc phát thông tin sớm mà ở khả năng giảm thiểu thiệt hại, người dân phải hiểu được hướng dẫn và để có thể hành động phù hợp. Vì vậy, thông tin cảnh báo cần ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp với từng nhóm đối tượng. Trong trường hợp nếu người dân không nhận diện được rủi ro mà mình đang đối mặt, thì dù có tiếp cận nhiều cảnh báo, người dân cũng khó đưa ra hành động phù hợp.

Thêm vào đó, hệ thống cảnh báo thiên tai hiện nay đang còn khoảng trống về thông tin phản hồi từ hiện trường. Chẳng hạn, dù các trạm quan trắc cung cấp dữ liệu về mưa, mực nước... nhưng những dấu hiệu nguy cơ từ người dân cung cấp như hiện tượng sạt lở, ngập úng cục bộ vẫn chưa được khai thác đầy đủ.

Một vấn đề khác là cho đến hiện tại, hệ thống cảnh báo cũng chưa được xây dựng đồng bộ, liên thông từ Trung ương đến địa phương. Việt Nam vẫn thiếu một chuẩn chung để tích hợp các kết quả dự báo, cảnh báo từ nhiều nguồn khác nhau. Không chỉ cơ quan nhà nước, mà cả khu vực xã hội hóa cũng đang phát triển nhiều mô hình, sản phẩm cảnh báo nhưng chưa có một quy trình thống nhất để lựa chọn, kiểm chứng và đưa vào hệ thống chính thống. Điều này khiến thông tin đến với người dân còn phân tán, thiếu tính tin cậy.

Trong tương lai, các hệ thống cảnh báo thiên tai, thời tiết xấu cần được phát triển theo hướng sát với thực tế và dễ hiểu hơn với người dùng, tích hợp tìm kiếm bằng giọng nói, tự động định vị và đưa ra hướng dẫn hành động phù hợp với từng tình huống cụ thể. Điều này đặc biệt quan trọng đối với nhóm người dễ bị tổn thương hoặc không có điều kiện tiếp cận thiết bị công nghệ hiện đại.

Nguyễn Hòa