Dự báo El Ninõ 2026: An ninh nguồn nước có thể rơi vào tình thế báo động

Chưa đến mùa khô nhưng lượng mưa đã giảm, nhiều nơi đã thiếu nguồn nước tưới.

Dấu hiệu sớm của El Ninõ 2026 từ những con số bất thường

Dù hiện tại đang ở giai đoạn chuyển giao, nhưng các dữ liệu thực tế đã sớm bộc lộ những tín hiệu suy yếu của thủy văn. Theo ghi nhận, lượng mưa từ đầu năm đến giữa tháng 4/2026 đã sụt giảm từ 10-40% so với trung bình nhiều năm.

Sự sụt giảm này không chỉ là dao động thời tiết ngắn hạn mà đã tác động trực tiếp đến động lực dòng chảy. Các hệ thống sông huyết mạch như sông Hồng và sông Ayun đã ghi nhận mực nước xuống thấp kỷ lục cùng kỳ. Đây là hệ quả của việc thiếu hụt lượng mưa tích lũy, làm suy yếu khả năng hồi phục của các túi nước ngầm và hồ chứa ngay từ đầu mùa khô.

Kịch bản ENSO: Từ "trung tính" đến "cực đoan"

Dự báo từ Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia và các tổ chức quốc tế như NOAA cho thấy một lộ trình diễn biến phức tạp của hiện tượng ENSO:

- Giai đoạn chuyển tiếp (Nửa đầu 2026): Khí hậu duy trì trạng thái trung tính (Neutral), nhưng kèm theo những biến động cục bộ bất thường.

- Giai đoạn hình thành (Từ giữa năm): Xác suất dịch chuyển sang El Ninõ đạt mức 62%.

- Giai đoạn cực đoan (Cuối 2026 - Đầu 2027): Khoảng 1/3 kịch bản dự báo El Ninõ sẽ đạt cường độ mạnh, thậm chí có 20-25% khả năng đạt mức rất mạnh.

Tác động đa tầng El Ninõ 2026: Khi rủi ro khí hậu trở thành rủi ro kinh tế

Khác với thiên tai cấp tập như bão lũ, El Ninõ là "thảm họa chậm" nhưng có sức tàn phá diện rộng và sâu sắc lên các trụ cột kinh tế:

- An ninh năng lượng: Dòng chảy về các hồ thủy điện suy giảm gây áp lực kép lên hệ thống điện quốc gia. Dự báo dung tích hữu ích của các hồ chứa lớn tại miền Bắc và miền Trung chỉ đạt khoảng 60-75% thiết kế vào cuối mùa mưa. Sự thiếu hụt này có thể khiến sản lượng thủy điện sụt giảm 10-15% trong quý I/2027.

- An ninh lương thực: Khu vực Tây Nguyên đối mặt với nguy cơ hạn hán khốc liệt, ảnh hưởng trực tiếp đến các vùng chuyên canh cây công nghiệp.

- An ninh sinh hoạt: Nguy cơ thiếu nước sạch đô thị và cháy rừng diện rộng tăng cao trong điều kiện độ ẩm không khí thấp kéo dài.

Áp lực kép: Xâm nhập mặn cực đoan và sự suy kiệt tầng nước ngầm

Để hình dung quy mô khốc liệt của El Ninõ 2026, cần nhìn vào các chỉ số kỹ thuật về ranh mặn và túi nước ngầm - những giới hạn sinh tồn của sản xuất:

Xâm nhập mặn lấn sâu kỷ lục:

Khi lưu lượng dòng chảy Mekong đổ về thấp hơn trung bình nhiều năm từ 15-30%, ranh mặn 4g/l dự kiến sẽ lấn sâu vào nội đồng từ 65-80km trên các cửa sông chính như sông Tiền, sông Hậu.

Tại các thủ phủ nông nghiệp như Bến Tre, Tiền Giang, tình trạng mặn chát có thể duy trì kéo dài hơn 3 tháng, vô hiệu hóa hoàn toàn các hệ thống lấy nước ngọt tự nhiên.

Sự suy kiệt "túi nước dự phòng":

Tại Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, do thiếu hụt lượng mưa thấm, mực nước dưới đất (nước ngầm) dự kiến sẽ sụt giảm sâu từ 2-4m. Điều này cực kỳ nguy hiểm cho các vùng trồng cà phê, hồ tiêu vốn phụ thuộc hơn 70% vào giếng khoan. Việc khai thác quá mức trong điều kiện khô hạn sẽ dẫn đến nguy cơ sụt lún địa chất và suy kiệt tầng ngậm nước không thể phục hồi.

Thay đổi tư duy: Từ "chống" sang "phòng"

Sự khác biệt lớn nhất trong lần El Ninõ 2026 này là khoảng thời gian chuẩn bị. Thay vì đợi đến khi ruộng nứt nẻ, sông xâm nhập mặn mới đi tìm giải pháp, người dân nhận được dự báo từ sớm và có đủ thời gian để học cách đối phó và chuẩn bị ngay từ khi trời vẫn còn mưa.

Rủi ro khí hậu giờ đây là một phần của cuộc sống. Năng lực thích ứng thực tế nằm ở việc mỗi người dám thay đổi thói quen dùng nước, chuẩn bị đầu tư cho các thiết bị tiết kiệm và biết cách theo dõi dữ liệu độ mặn, thời tiết hằng ngày.

Con số ranh mặn lấn sâu hay mực nước ngầm hạ thấp không được đưa ra để gây hoang mang. Chúng là tín hiệu để thay đổi ngay từ thời điểm hiện tại. Một vài chiếc bồn chứa nước, một hệ thống tưới nhỏ giọt được lắp đặt kịp thời có thể là "phao cứu sinh" cho cả một gia đình khi hạn mặn bước vào giai đoạn khốc liệt nhất.

Ở góc độ chuyên gia, El Ninõ 2026 không nên được nhìn nhận như một hiện tượng thời tiết thuần túy, mà là một thách thức về quản trị tài nguyên. Việc xây dựng kịch bản ứng phó cần một cách tiếp cận đa mục tiêu.

1. Tối ưu hóa vận hành liên hồ chứa: Tích trữ nước tối đa trước khi mùa mưa kết thúc sớm để giải quyết mâu thuẫn giữa phát điện và xả nước cứu hạn.

2. Cấu trúc lại lịch thời vụ: Chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại các vùng có nguy cơ xâm nhập mặn cao và hạ thấp mực nước ngầm.

3. Hệ thống cảnh báo sớm: Nâng cao năng lực dự báo đến từng tiểu vùng để doanh nghiệp và người dân chủ động phương án sản xuất.

Sự chuẩn bị quyết liệt và mang tính khoa học ngay từ thời điểm này chính là chìa khóa để bảo vệ sự ổn định kinh tế - xã hội trước những biến động khốc liệt của thiên nhiên.

Đỗ Tho