Dòng chảy bền bỉ

Quyện vào đời

Ngay sau ngày đất nước thống nhất, sân khấu TPHCM nhanh chóng quay lại hoạt động sôi nổi, nhộn nhịp, nhất là cải lương và kịch nói. Các sân khấu phải liên tục sáng đèn suốt tuần để đáp ứng nhu cầu giải trí trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân thị thành.

Cải lương thời kỳ này thực sự bước vào giai đoạn hoàng kim, với sức lan tỏa sâu rộng trong mọi tầng lớp xã hội. Từ những vở diễn kinh điển: Tô Ánh Nguyệt, Nửa đời hương phấn, Áo cưới trước cổng chùa, Lan và Điệp, Tiếng trống Mê Linh, Bên cầu dệt lụa, Thái hậu Dương Vân Nga, Tìm lại cuộc đời, Người ven đô, Cây sầu riêng trổ bông… đến những câu vọng cổ đã trở thành một phần ký ức văn hóa của người dân thành phố.

Nghệ thuật sân khấu cải lương truyền thống vẫn tạo được sức hút và sự quan tâm theo dõi của đông đảo khán giả trẻ (ẢNH: THÚY BÌNH)

Song song đó, lĩnh vực kịch nói tạo dấu ấn mạnh mẽ với những vở diễn “đời” hơn, tập trung vào đề tài hậu chiến, những xung đột xã hội, giá trị đạo đức mới, mâu thuẫn giữa tư duy cũ và mới… Qua đó phản ánh chân thực bối cảnh xã hội đang chuyển mình.

Sân khấu xuất hiện sự kết hợp giữa kỹ thuật trình diễn kịch phương Tây và văn hóa Việt, thể hiện sự hòa nhập của sân khấu hai miền Nam - Bắc, cùng sự xuất hiện của thế hệ “vàng”. Những vở diễn Lá sầu riêng, Trà hoa nữ, Bông hồng cài áo, Huyền thoại mẹ, Dưới hai màu áo, Chuông đồng hồ điện Kremlin, Hòn đảo Thần Vệ Nữ… của các đoàn kịch Kim Cương, Bông Hồng, Cửu Long Giang luôn đông kín khán giả.

Theo dòng thời cuộc, khi sân khấu công lập có phần chững lại, nhiều sân khấu xã hội hóa, thử nghiệm lần lượt xuất hiện. Đây cũng là giai đoạn những nghệ sĩ mới xuất hiện, ghi dấu tài năng như: Thành Lộc, Hồng Vân, Hồng Đào, Việt Anh, Lê Vũ Cầu, Hữu Châu, Công Ninh, Mai Thanh Dung, Thanh Thủy, Minh Hoàng, Thanh Hoàng, Thành Hội, Ái Như,…

Tiếp sau đó là sự ra đời lần lượt của nhiều sân khấu kịch tư nhân Idecaf, Phú Nhuận, Sài Gòn, rồi Hoàng Thái Thanh, Thế Giới Trẻ, Nụ Cười Mới… Mỗi sân khấu là một phong cách thế mạnh về dàn dựng, biểu diễn và đề tài, thể loại, từ kịch bản tâm lý xã hội, văn học, lịch sử, chiến tranh cách mạng, dân gian, thiếu nhi đến hài kịch…, đáp ứng nhu cầu giải trí của khán giả thế hệ mới, tạo sức hút và trở thành điểm son trong đời sống văn hóa nghệ thuật thành phố.

Nghệ thuật hát bội cũng tạo nên bản sắc riêng trong hoạt động tổ chức biểu diễn, dù có những thời điểm không có sân khấu diễn cố định, nhưng hát bội vẫn luôn sống trong đời sống bằng những chương trình biểu diễn phục vụ bà con ở đình, miếu... tạo nên bản sắc nghệ thuật đặc trưng, riêng biệt.

Nếu sân khấu là nơi cảm xúc được bộc lộ trực tiếp, thì văn học, nhất là văn học thiếu nhi, là dòng chảy nuôi dưỡng đời sống tinh thần từ gốc rễ. Một dấu mốc quan trọng là năm 1976, khi Chi nhánh NXB Kim Đồng tại TPHCM được thành lập, trở thành nơi quy tụ lực lượng sáng tác phía Nam.

Từ đây, văn học thiếu nhi phương Nam “nhập cuộc”, nhanh chóng khẳng định vị thế trong dòng chảy chung của văn học cả nước. Những tác giả Nguyễn Nhật Ánh, Lý Lan… cùng nhiều bộ sách nổi tiếng như Kính vạn hoa, Chuyện xứ Langbiang… đồng hành nhiều thế hệ độc giả.

Văn học thiếu nhi phương Nam không chỉ kể chuyện, mà còn góp phần hình thành một không gian văn hóa đọc lành mạnh, để người trẻ tìm thấy chính mình, nuôi dưỡng trí tưởng tượng và phát triển nhân cách.

Như nhận định của nhà văn Lê Phương Liên, nguyên Trưởng Ban Văn học thiếu nhi, Hội Nhà văn Việt Nam, chính dòng văn học này đã góp phần quan trọng vào việc tạo nên một nền văn học thiếu nhi thống nhất trên cả nước, vượt qua mọi khác biệt vùng miền.

Giữ cốt lõi, đổi mới chính mình

Sân khấu và văn học thiếu nhi tuy khác biệt về hình thức biểu đạt, nhưng lại vận động theo cùng một quy luật phát triển: thích ứng - đổi mới - xã hội hóa. Khi mô hình sân khấu công lập dần bộc lộ những hạn chế, các sân khấu xã hội hóa ra đời, mang theo những cách tiếp cận mới về đề tài, phong cách và mở rộng đối tượng khán giả đến rạp.

Từ kịch tâm lý xã hội đến hài kịch, từ lịch sử đến thiếu nhi, mỗi sân khấu tạo nên một thương hiệu riêng, góp phần đa dạng hóa đời sống nghệ thuật.

Văn học thiếu nhi cũng không ngừng mở rộng biên độ sáng tạo. Nhiều cuộc vận động sáng tác, giải thưởng văn học, cùng sự tham gia ngày càng đông đảo của những cây bút trẻ đã tạo nên một diện mạo mới, hiện đại hơn, gần gũi hơn với tâm lý độc giả và nhanh chóng tiếp cận các xu hướng quốc tế như fantasy, sci-fi, sách tranh nghệ thuật…

Khi sản phẩm văn hóa, giải trí kéo nhau lên không gian mạng, sân khấu ở TPHCM vẫn đầy nội lực như một đặc trưng của vùng đất phương Nam này. Người dân vẫn thưởng lãm nghệ thuật bằng cảm xúc và trải nghiệm chân thực. Hàng trăm tác phẩm, vở diễn, chương trình mới ra mắt mỗi năm. Sân khấu cải lương, hát bội, kịch nói sống một đời sống khác, hiện đại và đời hơn.

Nhiều vở diễn được đầu tư và ứng dụng công nghệ mới từ màn hình LED, 3D Hologram, màn hình Gauze, Laser, màn hình múa bóng, kỹ thuật âm thanh ánh sáng tiên tiến được vận dụng trong những vở kịch: Cuộc hành trình tìm bức chân dung, Sơn hà, Mưa bóng mây hay vở cải lương San hô đỏ…, dần tạo nên không gian nghệ thuật thị giác mới, đa trải nghiệm và tính giải trí cao.

Trong khi đó, văn học thiếu nhi mở rộng sang nhiều hình thức xuất bản mới, từ sách điện tử đến sách tương tác và đẩy mạnh hoạt động giao lưu, kết nối với độc giả.

Dòng chảy văn học - nghệ thuật TPHCM đã chứng minh năng lực thích ứng cao, khéo biến đổi để phát triển. Dù hình thức có thay đổi đến đâu, phần cốt lõi vẫn được giữ vững, đó là khả năng chạm đến cảm xúc công chúng bằng hệ sinh thái văn hóa mang đậm bản sắc đô thị phương Nam.

THÚY BÌNH - HỒ SƠN