Đón Rằm tháng Bảy cùng đồng bào Tày, Nùng Cao Bằng

Từ những ngày đầu tháng Bảy âm lịch, không khí chuẩn bị Tết đã bắt đầu rộn ràng ở nhiều bản làng. Những phiên chợ đông vui hơn thường ngày, người dân tìm mua vịt, gạo, bún, bánh gai, hoa quả và các vật phẩm cần thiết để chuẩn bị cho ngày Tết Rằm tháng Bảy. Với đồng bào Tày, Nùng, Rằm tháng Bảy là một trong những ngày Tết lớn trong năm, chỉ sau Tết Nguyên đán. Đây cũng là thời điểm bà con cơ bản hoàn thành những công việc chính của vụ mùa, có dịp nghỉ ngơi, sum họp và dâng lễ tạ ơn tổ tiên, cầu mong mùa màng thuận lợi, cuộc sống bình an.

Trong phong tục này, con vịt giữ vị trí đặc biệt, gần như không thể thiếu trên mâm cơm của nhiều gia đình Tày, Nùng. Người dân có câu: “Bươn Chiêng kin nựa cáy, bươn Chất kin nựa pết”, nghĩa là Tết tháng Giêng ăn thịt gà, Tết tháng Bảy ăn thịt vịt. Bởi vậy, những ngày cận Rằm, các phiên chợ nhộn nhịp hơn, con vịt trở thành một trong những lễ vật được nhiều gia đình lựa chọn.

Tại các phiên chợ, vịt được bày bán phục vụ nhu cầu Rằm tháng Bảy của người Tày, Nùng.

Vịt có thể được chế biến thành nhiều món, phổ biến là vịt luộc, vịt quay mắc mật hoặc các món ăn được chế biến theo khẩu vị của từng gia đình. Không chỉ là một món ăn ngon, con vịt còn hiện diện trong đời sống tín ngưỡng dân gian, gắn với quan niệm về sự giao hòa giữa con người với thế giới tâm linh. Vì thế, con vịt được lựa chọn, chế biến cẩn thận để dâng lên tổ tiên là cách gia chủ gửi gắm lòng thành trong ngày Tết.

Điều làm nên nét riêng của Tết Rằm tháng Bảy ở Cao Bằng chính là phong tục “Pây tái”. Trong tiếng Tày, Nùng, “Pây tái” có nghĩa là “về ngoại”; dịp để những người con gái đã lấy chồng trở về thăm cha mẹ đẻ, làm cơm và thắp hương tưởng nhớ tổ tiên. Trong quan niệm truyền thống, sau khi về nhà chồng, người phụ nữ dành phần lớn thời gian chăm lo gia đình bên chồng. Vì vậy, những dịp “Pây tái” trong năm trở thành thời điểm đặc biệt để họ trở về với cha mẹ, tự tay chăm sóc đấng sinh thành và thể hiện lòng biết ơn đối với cội nguồn. 

Bà Đàm Thu, xã Đoài Dương, chia sẻ: Từ khi còn nhỏ, tôi đã thấy cứ đến Rằm tháng Bảy, các chị em gái đã lấy chồng đều trở về nhà ngoại. Ngày trước đi lại khó khăn, lễ vật cũng không có nhiều, chủ yếu là đôi vịt, bánh, bún do gia đình tự làm. Bây giờ con gái tôi dù lấy chồng ở xa vẫn cố gắng thu xếp trở về vào dịp Rằm tháng Bảy. Với tôi, điều quý nhất không phải lễ vật nhiều hay ít, mà là con cháu có mặt đông đủ, cùng thắp hương tổ tiên, quây quần bên mâm cơm. Đó là cái tình, cái nghĩa và cũng là nét đẹp mà người Tày, Nùng chúng tôi luôn muốn gìn giữ.

Trên những con đường dẫn về bản làng trong những ngày tháng Bảy, hình ảnh những người con gái cùng chồng, con mang lễ vật về thăm nhà ngoại đã trở thành nét đẹp quen thuộc. Gánh lễ có thể gồm đôi vịt, bánh gai, bún, bánh kẹo, rượu và những sản vật do chính gia đình chuẩn bị. Lễ vật không đơn thuần có giá trị vật chất mà gửi gắm trong đó lòng hiếu kính, sự biết ơn và tình cảm của những người con đối với cha mẹ, ông bà. Đặc biệt, ngày này còn là cơ hội để chàng rể thể hiện sự kính trọng, hiếu thảo với bố mẹ vợ, củng cố thêm sợi dây gắn kết tình thân trong gia đình và làm cho Tết Pây tái càng thêm phần ý nghĩa và xúc động.

Người dân khéo léo gói bánh gai chuẩn bị cho ngày Rằm tháng Bảy.

Bên cạnh thịt vịt, những món ăn truyền thống cũng góp phần làm nên hương vị riêng của Tết Rằm tháng Bảy. Bánh gai từ lâu đã trở thành món bánh quen thuộc, thường được các gia đình chuẩn bị trong dịp này. Bánh có màu đen đặc trưng của lá gai, vỏ bánh dẻo thơm, thường được làm công phu qua nhiều công đoạn. Từ việc lựa chọn nguyên liệu, sơ chế lá gai, nhào bột đến làm nhân, gói bánh đều đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm của người làm. Những chiếc bánh được gói cẩn thận, bày trên mâm cỗ còn chứa đựng câu chuyện về văn hóa ẩm thực được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Cùng với bánh gai, bún gạo và các sản vật địa phương cũng thường được chuẩn bị trong dịp này. Việc tự tay làm bánh, làm bún, chuẩn bị thực phẩm cho ngày Tết vì thế không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mà còn là một cách trao truyền kinh nghiệm, giữ gìn nếp nhà cho các thế hệ sau.

Khi các món ăn đã được chuẩn bị tươm tất, mâm cơm Tết trở thành nơi hội tụ của hương vị và tình thân. Trước mâm cơm được chuẩn bị chu đáo, gia chủ thắp hương tưởng nhớ ông bà, tổ tiên, báo cáo những công việc của gia đình và cầu mong người đã khuất phù hộ cho con cháu mạnh khỏe, bình an, mùa màng tốt tươi. Những nghi thức ấy có thể khác nhau giữa từng địa phương, từng nhóm Tày, Nùng, song điểm chung vẫn là sự thành kính với tổ tiên và mong muốn gìn giữ sự hòa thuận, no ấm của gia đình.

Tết Rằm tháng Bảy vì thế không chỉ gói gọn trong phạm vi một gia đình. Khi những người con đi làm ăn xa trở về, họ hàng có dịp gặp gỡ, hàng xóm cùng chia sẻ câu chuyện mùa màng, bản làng trở nên gần gũi hơn. Trong không gian ấy, những lời hỏi thăm, mâm cơm sum họp và phong tục “Pây tái” góp phần bồi đắp tình thân, tình làng nghĩa xóm, trở thành sợi dây kết nối mỗi người với gia đình, dòng họ và cộng đồng.

Mâm cơm Tết Rằm tháng Bảy được chuẩn bị tươm tất, thành kính dâng lên tổ tiên.

Tết Rằm tháng Bảy cũng có những sắc thái khác nhau giữa các cộng đồng Tày, Nùng. Có nơi tổ chức ngày Tết chính vào Rằm, có nơi, nhất là một số nhóm Nùng, ăn Tết từ ngày 14 tháng Bảy âm lịch. Cách thức tổ chức, món ăn và nghi lễ cũng có những điểm khác nhau tùy từng địa phương. Sự đa dạng ấy cho thấy đời sống văn hóa phong phú của các dân tộc trên vùng đất Cao Bằng. Song dù có khác biệt, những giá trị cốt lõi như thờ cúng tổ tiên, đoàn tụ gia đình, báo hiếu và cầu mong cuộc sống bình an vẫn được gìn giữ. 

Anh Hoàng Anh, phường Nùng Trí Cao, cho biết: Dù cuộc sống hiện đại, công việc bận rộn tôi không thường xuyên về quê như trước, nhưng là người Nùng, tôi và gia đình vẫn cố gắng gìn giữ những phong tục trong dịp Tết Rằm tháng Bảy. Mỗi năm, gia đình chuẩn bị những món ăn truyền thống, thắp hương tưởng nhớ tổ tiên và sum họp cùng người thân. Với tôi, đó là cách để nhớ về cội nguồn, gìn giữ những giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ.

Trong nhịp sống hiện đại, cách đón Tết Rằm tháng Bảy đã có nhiều thay đổi. Người trẻ đi học, đi làm xa; lễ vật có thể được mua sắm thuận tiện hơn; một số công đoạn chế biến món ăn cũng được giản lược. Nhưng điều đáng quý là tinh thần của ngày Tết vẫn được duy trì. Người mẹ dạy con gái làm bánh, người lớn hướng dẫn con cháu chuẩn bị mâm lễ, những người con dù ở xa vẫn cố gắng trở về với gia đình. Qua những việc tưởng như giản dị ấy, phong tục được trao truyền bằng chính đời sống thường ngày.

Tết Rằm tháng Bảy vẫn trở về theo một vòng tuần hoàn thân thuộc, chợ quê rộn ràng, bếp nhà đỏ lửa. Từ những điều bình dị ấy, một nét văn hóa lâu đời tiếp tục được gìn giữ, để ngày lễ không chỉ là một phong tục mà trở thành lời nhắc về đạo hiếu, về cội nguồn và giữ gìn, trao truyền bản sắc văn hóa cộng đồng Tày, Nùng cho các thế hệ mai sau.

T.M