Đội trống nữ khiến 'vua biết mặt, chúa biết tên'

Chính hội Tịch Điền, người dân và du khách đứng ken dọc khán đài đều bị dàn trống đại trong tay những người phụ nữ mặc áo dài, quấn khăn mấn đỏ thu hút. Ở khoảnh khắc tiếng trống đầu tiên vang lên, không khí lễ hội như được đánh thức, từng nhịp trống dội qua cánh đồng, báo hiệu nghi thức “vua đi cày” đã sẵn sàng.

Làng nghề trống ngàn năm

Làng nghề trống Đọi Tam, thuộc xã Đọi Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam (cũ), nay thuộc phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình, được nhiều tài liệu địa phương xác định có lịch sử hơn 1.000 năm. Theo hồ sơ di tích và tư liệu văn hóa tỉnh Hà Nam trước đây, nghề làm trống ở Đọi Tam gắn với truyền thuyết về hai ông tổ nghề là Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản, được cho là đã chế tác trống phục vụ triều đình từ thời Lý. Trong Địa chí Hà Nam do Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Hà Nam xuất bản năm 2014, phần viết về làng nghề truyền thống nêu rõ Đọi Tam là một trong những làng nghề tiêu biểu còn duy trì kỹ thuật làm trống thủ công, với quy trình khắt khe từ chọn gỗ mít, xử lý tang trống đến căng da trâu, da bò để đạt âm thanh “vang, chắc, tròn tiếng”.

Chính từ nền tảng nghề ấy, năm 2002, Đội trống nữ Đọi Tam được thành lập theo chủ trương của Phòng Văn hóa huyện Duy Tiên. Bà Đỗ Thị Nguyệt, người gắn bó với đội từ những ngày đầu và hiện là đội trưởng, kể lại rằng khi ấy huyện hỗ trợ 5 triệu đồng để xây dựng dàn trống và cử cán bộ về truyền dạy bài bản. Đội ban đầu có 60 thành viên, gồm 50 nữ và 10 nam phụ trách nạo bạt (đánh chũm chọe phụ trợ trong dàn trống). Sau hơn hai thập kỷ, đội còn 55 thành viên, tất cả đều là phụ nữ trong thôn Đọi Tam, độ tuổi từ 25 đến 65.

Tất cả thành viên đội trống đều là người làm nghề trống từ nhỏ, nhiều người hiện là chủ xưởng sản xuất

Buổi chiều ở đình làng Đọi Tam, nơi đội tập luyện, tiếng đục gõ ở các xưởng quanh làng chưa dứt thì tiếng trống tập đã nổi lên. Những người phụ nữ ban ngày làm chủ xưởng, căng da, bào gỗ, tối đến thay áo dài, cầm dùi. Thu nhập từ mỗi buổi biểu diễn chỉ khoảng từ 100.000 đến 300.000 đồng, có khi là công đức. Trong khi đó, làm nghề tại xưởng có thể đạt từ 600.000 đến 700.000 đồng mỗi ngày. Nhưng “ai mà so đo mấy cái này, đánh trống là giữ nghề của làng, mình còn sức thì còn đi đánh”, bà Nguyệt nói.

Dàn trống của đội hiện có khoảng 50 quả, cùng các nhạc cụ bổ trợ. Nổi bật là một trống đại, còn gọi là trống Sấm, mặt rộng 1,8 m, cao 1,2 m, chỉ sử dụng trong khai hội Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn và các sự kiện lớn. Ba trống cái, mỗi quả mặt rộng 1,2 m, cao 1 m, giữ vai trò “cầm quân”. Ngoài ra còn có giàn trống múa nhiều cỡ, năm đôi nạo bạt và một chiếc chiêng.

Bà Lê Thị Đào, một trong ba người phụ trách trống cái, giải thích vị trí này đòi hỏi sự ăn ý gần như tuyệt đối. “Chỉ cần một người lệch nhịp là cả dàn gần 50 người phía sau sẽ lệch theo.” Trống cái không chỉ giữ nhịp mà còn truyền tín hiệu. Một cái gật đầu, một nhịp tay, ánh mắt trao đổi đều phải chính xác. Sự chính xác ấy được rèn luyện qua nhiều năm tập luyện.

Một quy tắc bất di bất dịch là những người tham gia đội trống phải là gái làng Đọi Tam và đã lấy chồng

Nghệ nhân Vũ Chí Khang, người cao niên thường đảm nhận tấu Văn trình trong Lễ hội Tịch điền, cho biết đội trống nữ ban đầu chỉ phục vụ lễ hội làng và lễ hội Tịch điền. Dần dần, đội được mời tham gia nhiều sự kiện lớn như Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long, Festival Huế, Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn… “Nhờ những lần đi biểu diễn ấy mà tiếng trống Đọi Tam được biết đến rộng hơn, chúng tôi hay nói vui là ‘vua biết mặt, chúa biết tên’. Bây giờ nhắc đến trống lễ hội lớn, nhiều nơi đều nhớ đến đội trống nữ của làng”, ông chia sẻ.

Chỉ chọn tay trống có chồng

Gần ba thập kỷ tồn tại, đội trống nữ Đọi Tam có thể coi như một ngoại lệ hiếm hoi của nghề này, nếu không muốn nói là vô tiền khoáng hậu. Theo lời bà Nguyệt, Đội trống nữ Đọi Tam là cái tên trên báo chí, còn dân làng ban đầu gọi họ là “Đội trống gái làng Đọi Tam”. “Lúc ấy chúng tôi đề xuất thành lập đội trống để phục vụ lễ hội của làng. Mục tiêu là vừa giữ nếp sinh hoạt truyền thống, vừa giới thiệu văn hóa quê hương ra bên ngoài. Khi lấy ý kiến, người dân đều đồng tình và chính quyền địa phương hỗ trợ rất tích cực. Để tham gia vào đội trống làng phải là gái làng Đọi Tam đã có chồng, còn gái làng chưa có chồng thì không được chọn, vì sợ sau này khi đi xây dựng gia đình đội trống sẽ mất người”, bà kể.

Khó khăn lớn nhất hiện nay của đội trống nằm ở câu chuyện kế cận. Bà Nguyệt thừa nhận vị trí ba trống cái đang thiếu lớp kế tiếp đủ năng lực. Người mới thường bắt đầu từ nạo bạt để làm quen nhịp điệu, sau đó mới học trống múa, rồi mới tiến tới trống cái. Quá trình này đòi hỏi nhiều năm. Trong bối cảnh kinh tế thị trường, lớp trẻ bận rộn làm ăn, không phải ai cũng sẵn sàng dành thời gian cho tập luyện với thù lao khiêm tốn.

Chị Lê Thị Thường, một trong những thành viên tham gia đội trống từ những ngày đầu thành lập, cho biết: “Từ nhỏ, tôi đã theo bố mẹ làm trống. Những công đoạn nặng nhất như bưng trống, xoay trống lớn hay căng da trống tôi đều thạo. Làm nhiều thành quen, rồi dần hiểu từng loại trống khác nhau”. Theo chị, người làm trống lâu năm thường có một cảm giác đặc biệt với âm thanh của nó, thế nhưng ở những buổi tập đầu tiên, nhất là khi tiếng trống đại vang dội trong không gian đình làng, vẫn có không ít người cảm thấy choáng váng vì âm thanh của nó. “Lúc đầu ai cũng thấy tai như ù đi, tim đập mạnh, đầu óc choáng váng. Mãi sau quen rồi thì bắt đầu nhận ra từng đoạn trống có sắc thái khác nhau khiến cho chính bản thân người chơi trống cũng bị cuốn vào”, chị nói.

Theo chị Thường, đội trống Đọi Tam có thể biểu diễn nhiều bài trống cổ đã được phục dựng và dàn dựng lại. Những bài trống này được sưu tầm, hệ thống hóa và hướng dẫn cho đội tập luyện, từ đó hình thành các tiết mục dùng trong nghi thức khai hội, chuyển đoạn hay kết hội. Nhờ vậy, đội trống có thể linh hoạt biểu diễn ở nhiều sự kiện khác nhau.

Hạ Đan