Đổi mới tư duy và chính sách phát triển, đưa kinh tế số thành động lực tăng trưởng trong kỷ nguyên mới

Nhiều đề xuất đã được đưa ra tại “Diễn đàn kinh doanh 2026: Tháo gỡ điểm nghẽn, đưa kinh tế số thành động lực tăng trưởng trong kỷ nguyên mới” ngày 14/8 tại Hà Nội. Diễn đàn do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp các cơ quan liên quan tổ chức dưới sự chỉ đạo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).

Theo VCCI, kinh tế số Việt Nam đang duy trì tốc độ tăng trưởng cao hơn tốc độ tăng GDP chung của nền kinh tế. Năm 2025, tỷ trọng kinh tế số trong GDP đã vượt 14%, với quy mô ước đạt trên 70 tỷ USD. Điều này cho thấy khu vực kinh tế mới không còn chỉ đóng vai trò “đi sau hưởng lợi”, mà đang từng bước hình thành năng lực tạo tăng trưởng tương đối độc lập, dựa trên công nghệ, dữ liệu, nền tảng số, trí tuệ nhân tạo (AI) và đổi mới sáng tạo.

Chuyển hóa kinh tế số thành giá trị gia tăng, năng suất, năng lực cạnh tranh

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, ông Bùi Trung Nghĩa, Phó Chủ tịch VCCI cho biết, kinh tế số tiếp tục là khu vực có tốc độ tăng trưởng nổi bật của nền kinh tế Việt Nam. Việc tốc độ tăng trưởng của khu vực này cao hơn mức tăng GDP chung phản ánh quá trình chuyển dịch từ các động lực tăng trưởng truyền thống sang mô hình phát triển dựa trên công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt mục tiêu đến năm 2030 kinh tế số chiếm tối thiểu 30% GDP. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Chính phủ đã ban hành Quyết định 1033/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình phát triển kinh tế số và xã hội số giai đoạn 2026-2030, hướng tới xây dựng nền kinh tế số dựa trên nền tảng số, dữ liệu và AI, qua đó thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất lao động và phát triển xanh, bền vững.

Thực tế cho thấy, nhận thức về chuyển đổi số trong cộng đồng doanh nghiệp đã có nhiều chuyển biến tích cực. Việc tích hợp các hoạt động số vào sản xuất, kinh doanh giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình, nâng cao hiệu quả sử dụng lao động, rút ngắn thời gian xử lý thông tin và khai thác hiệu quả hơn các yếu tố công nghệ.

Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch VCCI, thách thức lớn nhất của kinh tế số Việt Nam hiện nay không còn nằm chủ yếu ở tốc độ tăng trưởng, mà ở khả năng chuyển hóa tăng trưởng thành giá trị gia tăng, năng suất và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

“Đây là vấn đề đặc biệt đáng lưu ý khi khoảng 98% doanh nghiệp Việt Nam là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Dù nhận thức rõ sự cần thiết của chuyển đổi số, nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận tín dụng và nguồn lực tài chính để đầu tư vào máy móc, phần mềm quản trị, dữ liệu, bảo mật, tự động hóa, thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc và AI”.

Ông Bùi Trung Nghĩa cũng chỉ ra, thách thức trung tâm đối với phát triển kinh tế số của Việt Nam không nằm ở tốc độ tăng trưởng mà nằm ở khả năng chuyển hóa tăng trưởng đó thành giá trị gia tăng, năng suất và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Để đạt mục tiêu đề ra trong Nghị quyết 57-NQ/TW là quy mô kinh tế số đạt tối thiểu 30% GDP năm 2030 và tối thiểu 50% GDP năm 2045 cũng như hiện thực mục tiêu tăng trưởng trên 10% trong giai đoạn 2026 - 2030, phát triển kinh tế số thời gian tới cần được đẩy mạnh hơn, thực chất hơn để tạo ra giá trị gia tăng nhiều hơn từ những đổi mới mang tính đột phá.

“Kinh tế số không chỉ là ứng dụng công nghệ vào hoạt động sản xuất kinh doanh mà là một hệ sinh thái mới dựa trên dữ liệu, nền tảng số, trí tuệ nhân tạo và tốc độ đổi mới sáng tạo. Trong kinh tế số, tài sản của doanh nghiệp không chỉ được định giá bằng nhà xưởng, thiết bị mà nằm trong dữ liệu, mã nguồn, thuật toán và khách hàng. Những đặc thù đó, cùng với việc hoàn thiện chính sách, quan trọng hơn là thay đổi tư duy chính sách theo hướng linh hoạt và thực tiễn hơn”, ông Nghĩa cho hay.

Theo ông Nghĩa, sự linh hoạt này cần được thể hiện rõ trong cơ chế thử nghiệm trong phạm vi kiểm soát rủi ro cho các lĩnh vực mới của nền kinh tế số và trong chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa nhằm thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi quản trị, tiếp cận mô hình tăng trưởng mới. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh thu hút nguồn lực từ khu vực tư nhân vào phát triển các dự án hạ tầng số và quản trị số - chìa khóa để mở rộng không gian phát triển và nâng cao hiệu quả vận hành nền kinh tế.

“Kinh tế số đang hiện diện ở tất cả các lĩnh vực, cơ sở phát triển kinh tế số đang ở ngay trước mắt nhưng để nắm bắt được, chúng ta phải cùng nhau hành động - nhanh hơn, quyết định hơn và sáng tạo hơn, đưa đất nước vững vàng bước vào kỷ nguyên thịnh vượng với tốc độ tăng trưởng hai con số”, ông Nghĩa nói.

Cho rằng kinh tế số theo nghĩa rộng là quá trình số hóa và ứng dụng nền tảng số vào tất cả các ngành nghề truyền thống, ông Nguyễn Hoa Cương, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương) cho biết, ngay cả các doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng đang ngày càng sử dụng AI để tối ưu hóa đầu vào, nâng cao hiệu quả vận hành và thay thế một phần nhân lực ở những công việc phù hợp.

Đối với Việt Nam, khoảng 85,6 triệu người sử dụng Internet đang tạo nền tảng quan trọng cho phát triển kinh tế số. Theo số liệu được dẫn tại Diễn đàn, quy mô kinh tế số Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 39 tỷ USD, trong đó thương mại điện tử chiếm khoảng hai phần ba tổng giá trị hàng hóa kinh tế số.

Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả cơ hội này, chính sách cần được cụ thể hóa thành những quy định rõ ràng, minh bạch và dễ thực thi, Việt Nam cần tạo đột phá về tư duy và thể chế phát triển. Trong đó, ưu tiên hoàn thiện khung pháp lý, mở rộng cơ chế thử nghiệm (sandbox) đối với các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain, dữ liệu mở và tài sản số, đồng thời thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn.

Bên cạnh việc hoàn thiện khung chính sách, điều quan trọng là cơ quan thực thi phải có tâm thế thân thiện, đồng hành và sẵn sàng hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi số. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là xây dựng một hệ thống chính sách có khả năng thích ứng nhanh với sự thay đổi của công nghệ và thị trường.

5 chuyển đổi doanh nghiệp cần thực hiện

“Trí tuệ nhân tạo - Động lực cốt lõi giúp doanh nghiệp đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất và tạo dư địa tăng trưởng mới cho nền kinh tế”, ông Hồ Đức Thắng, ĐBQH, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đưa ra 5 khuyến nghị về chuyển đổi doanh nghiệp cần thực hiện:

Một là, từ chọn công cụ sang chọn bài toán tăng trưởng. Hãy bắt đầu bằng điểm nghẽn đang làm mất thời gian, tăng chi phí, giảm chất lượng hoặc hạn chế doanh thu. Chọn ít quy trình nhưng có tần suất cao, dữ liệu tương đối đầy đủ và đo được bằng thời gian xử lý, sai sót, chi phí, chất lượng, doanh thu hoặc giá trị trên mỗi lao động.

Hai là, từ thử nghiệm rời rạc sang thiết kế lại quy trình và mô hình kinh doanh. Phải làm rõ việc nào giao cho máy, việc nào con người quyết định, dữ liệu đi qua đâu, điểm kiểm soát ở đâu và giá trị mới nào được tạo cho khách hàng. Dự án chứng minh được hiệu quả mới mở rộng; dự án không tạo giá trị phải điều chỉnh hoặc dừng.

Ba là, từ lưu trữ sang quản trị dữ liệu như tài sản chiến lược. Không cần làm sạch toàn bộ dữ liệu cùng lúc. Hãy ưu tiên dữ liệu của các quy trình quan trọng; kiểm soát chất lượng, nguồn gốc, quyền truy cập, quyền sử dụng, thời hạn lưu trữ và an toàn. Dữ liệu sản xuất, hiểu biết khách hàng và kinh nghiệm chuyên gia được quản trị tốt sẽ trở thành lợi thế khó sao chép.

Bốn là, từ dự án công nghệ sang quản trị doanh nghiệp. Cần kiểm kê các hệ thống AI, kể cả công cụ công cộng do nhân viên tự dùng; xác định người chịu trách nhiệm; quy định dữ liệu được phép đưa vào; duy trì kiểm tra của con người, lưu vết quyết định và quy trình xử lý sự cố. Hợp đồng với nhà cung cấp phải làm rõ trách nhiệm, quyền sử dụng dữ liệu, lưu trữ, hỗ trợ và bồi hoàn.

Năm là, từ đào tạo thao tác sang phát triển năng lực làm việc cùng AI. Người lao động cần biết giao nhiệm vụ, kiểm tra kết quả, bảo vệ dữ liệu, nhận diện sai lệch và biết khi nào không nên dùng AI. Đội ngũ chuyên môn phải biết đánh giá rủi ro, thiết kế quy trình người - máy và chịu trách nhiệm nghề nghiệp. Doanh nghiệp đồng thời phải duy trì con đường học nghề cho lao động trẻ.

“Một lộ trình thực tế có thể bắt đầu trong 90 ngày: 30 ngày kiểm kê và chọn 2-3 bài toán; 30 ngày thử nghiệm có kiểm soát với đường cơ sở và chỉ số rõ ràng; 30 ngày đánh giá để mở rộng, điều chỉnh hoặc dừng. Cách làm này giúp doanh nghiệp học nhanh nhưng vẫn giữ kỷ luật đầu tư và an toàn. AI tự nó không tạo ra tăng trưởng; AI tạo ra một năng lực mới. Năng lực đó chỉ trở thành tăng trưởng khi được chuyển hóa thành quy trình tốt hơn, sản phẩm tốt hơn, quyết định tốt hơn và mô hình kinh doanh tốt hơn.

Tôi xin nhấn mạnh ba thông điệp: Sử dụng AI chưa đồng nghĩa với nâng cao năng suất; có thể giao việc cho máy nhưng trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về con người và tổ chức; và AI phải được nhìn nhận như một chiến lược đổi mới mô hình tăng trưởng, không chỉ là một khoản đầu tư công nghệ.

Nếu thể chế rõ ràng, hạ tầng và dữ liệu dễ tiếp cận; nếu doanh nghiệp bắt đầu từ bài toán giá trị, quản trị tốt rủi ro và đầu tư cho con người, AI sẽ trở thành động lực thực chất của tăng trưởng Việt Nam”, ông Thắng đề xuất.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Nhật Quang, Viện trưởng Viện Khoa học Công nghệ (VINASA) cho rằng, dư địa tăng trưởng lớn nhất nằm ở việc đưa AI và công nghệ số vào các ngành kinh tế truyền thống như nông nghiệp, công nghiệp, logistics và dịch vụ, qua đó nâng cao năng suất và giá trị gia tăng thay vì chỉ tập trung phát triển các sản phẩm công nghệ.

Tại Diễn đàn, các diễn giả cũng tập trung thảo luận hai chuyên đề lớn về tháo gỡ điểm nghẽn để tạo nền tảng phát triển kinh tế số và kinh tế số mở rộng thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp. Các ý kiến cho thấy, để kinh tế số thực sự trở thành động lực tăng trưởng, doanh nghiệp cần chuyển từ ứng dụng công nghệ đơn lẻ sang đổi mới toàn diện phương thức quản trị, sản xuất và tiếp cận thị trường.

Điều này đòi hỏi không chỉ nỗ lực của từng doanh nghiệp mà còn cần một hệ sinh thái chính sách, dữ liệu và hạ tầng đủ thuận lợi để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh trong môi trường kinh doanh số đang thay đổi rất nhanh.

Vân Chi