Đổi mới quản trị để di sản thực sự trở thành nguồn lực phát triển

Buổi làm việc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với Bộ VHTTDL về công tác bảo tồn, bảo tàng diễn ra chiều 19.8

Đổi mới quản trị, làm sống lại lịch sử từ di sản

Phát biểu tại buổi làm việc, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh, Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên di sản vô cùng phong phú, đồ sộ. Trong suốt chặng đường lịch sử, công tác bảo tồn và phát triển hệ thống bảo tàng đã đạt được nhiều kết quả, song yêu cầu đặt ra hiện nay là cần có cách tiếp cận mới, tương xứng hơn với quy mô, tầm vóc của kho tàng di sản quốc gia.

Theo Phó Thủ tướng, những gợi mở của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại buổi làm việc giúp nhận diện rõ hơn nhiều vấn đề mới. Trước hết là nhìn nhận lại công tác bảo tồn, bảo tàng, rộng hơn là di sản quốc gia, dân tộc; đồng thời tập trung tháo gỡ những khó khăn, điểm nghẽn, nút thắt và tiếp cận lĩnh vực này bằng phương thức mới, phù hợp với xu thế toàn cầu.

Một vấn đề quan trọng được Phó Thủ tướng đặt ra là từ kho tàng di sản của dân tộc, chúng ta đã kế thừa, phát triển và tạo ra tri thức mới đến đâu.

Thực tế, Việt Nam đã giữ gìn được nhiều di sản, phục hồi nhiều di tích, sưu tập được nhiều hiện vật và xây dựng hệ thống bảo tàng. Tuy nhiên, việc nhận diện giá trị, lưu giữ ký ức, làm sống động giá trị, kể những câu chuyện và tạo ra tri thức mới từ di sản vẫn còn hạn chế, chưa tương xứng với quy mô, tầm vóc, vị thế của dân tộc, lịch sử và đất nước Việt Nam.

Từ thực tế đó, Phó Thủ tướng cho rằng một trong những yêu cầu hàng đầu là thực sự đổi mới quản trị đối với công tác bảo tồn, bảo tàng trong tổng thể phát triển văn hóa của dân tộc.

Trước hết, cần khẩn trương rà soát, kiểm kê, đánh giá lại toàn bộ tài nguyên di sản và hệ thống bảo tồn, bảo tàng, qua đó xác định những giá trị đặc sắc, quý hiếm cũng như những khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phát huy.

Cùng với đó, cần phân loại, xác định rõ danh mục ưu tiên đầu tư để giải mã, hoàn thiện và hình thành những câu chuyện lớn về tiến trình dựng nước, giữ nước và phát triển của dân tộc; từ đó tạo ra tri thức và phát huy giá trị của di sản, bảo tàng.

Phó Thủ tướng dẫn chứng không gian văn hóa khu Ba Đình gắn với Hoàng thành Thăng Long. Nếu tập trung nguồn lực và tiếp tục hoàn thiện quy hoạch, khu vực này có thể hình thành một chỉnh thể đặc biệt về lịch sử quốc gia, về kinh đô Thăng Long xưa và quản trị đất nước hôm nay.

Trong không gian đó có Hoàng thành Thăng Long, Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tòa nhà Quốc hội cùng nhiều công trình quan trọng. Theo Phó Thủ tướng, nếu tiếp tục rà soát, hoàn thiện thành một chỉnh thể sẽ có thể tạo nên một câu chuyện cho hôm nay và “soi sử cho tương lai”. Tương tự, Cố đô Huế hay Cố đô Hoa Lư đều chứa đựng những câu chuyện lớn cần tiếp tục khai thác, phát huy.

Để thực hiện được mục tiêu đó, thể chế, chính sách có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Phó Thủ tướng đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện tổng thể cơ chế, chính sách, tạo điều kiện thúc đẩy nguồn lực xã hội, đặc biệt là nguồn lực tư nhân tham gia xây dựng hệ thống bảo tàng và đẩy mạnh xã hội hóa.

Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh yêu cầu đổi mới quản trị trong công tác bảo tồn, bảo tàng

Một yêu cầu khác là rà soát quy hoạch mạng lưới, tái cấu trúc hệ thống bảo tàng theo hướng đồng bộ, thống nhất, liên thông và hiệu quả; chuyển từ việc lưu giữ, trưng bày hiện vật theo cách thụ động sang làm sống lại lịch sử, tạo ra những trải nghiệm về lịch sử và tri thức lịch sử.

Đặc biệt, bảo tàng cần trở thành những “địa chỉ đỏ”, nơi thế hệ trẻ được trải nghiệm, tiếp cận những câu chuyện lớn của dân tộc, qua đó bồi đắp niềm tự hào về truyền thống dựng nước và giữ nước.

Phó Thủ tướng cũng đề cập việc đánh giá lại các đề án, dự án quan trọng, trong đó có Bảo tàng Lịch sử quốc gia, để xác định nguồn lực ưu tiên và tạo nên những điểm nhấn hướng tới các dấu mốc 100 năm thành lập Đảng, 100 năm thành lập nước.

Đáng chú ý, từ yêu cầu bảo tồn cho tương lai, Phó Thủ tướng đặt ra một cách tiếp cận rộng hơn: di sản không chỉ là những gì cha ông để lại mà còn là những gì thế hệ hôm nay có trách nhiệm để lại cho mai sau.

Vì vậy, ngay từ bây giờ cần nghiên cứu khung pháp lý, nguyên tắc và tiêu chuẩn để nhận diện những công trình mang biểu tượng của thời đại; đồng thời quan tâm tới thành tựu khoa học công nghệ, dữ liệu, tư liệu lịch sử, ký ức, nhân chứng và những dấu mốc lớn trong quá trình hình thành, phát triển đất nước, đặc biệt trong giai đoạn đổi mới.

Một đột phá khác được Phó Thủ tướng nhấn mạnh là dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và hạ tầng số cho di sản Việt Nam. Cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia thống nhất về di sản, tư liệu, tiến tới hình thành bảo tàng Việt Nam số, bảo đảm tính liên thông, hiện đại.

Qua đó, tài nguyên văn hóa có thể được chuyển hóa thành tri thức, tài sản trí tuệ và sản phẩm sáng tạo thông qua du lịch, công nghiệp văn hóa; đồng thời tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo và các công nghệ mới. Phó Thủ tướng cho rằng cần khẩn trương triển khai để đến năm 2027 có thể hoàn tất hệ thống dữ liệu liên quan đến bảo tàng và bảo tồn.

Về nguồn lực, cùng với đầu tư của Nhà nước, Phó Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu lựa chọn một số công trình trọng điểm để ưu tiên, tránh dàn trải; đồng thời tiếp tục quan tâm đến nguồn nhân lực, nhất là nhân tài trong lĩnh vực này. Cơ chế xã hội hóa, tự chủ và thúc đẩy nguồn lực tư nhân cũng cần được tiếp tục rà soát, hoàn thiện trong năm 2026 và đặc biệt là năm 2027.

Mục tiêu là hướng tới những công trình mang tính biểu tượng quốc gia vào các dấu mốc 100 năm thành lập Đảng, 100 năm thành lập nước, qua đó thể hiện tầm vóc, vị thế của đất nước trong giai đoạn phát triển mới.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nhấn mạnh yêu cầu không chỉ bảo tồn mà phải tìm được cách đưa di sản vào đời sống, đóng góp thiết thực cho phát triển

Biến di sản thành nguồn lực, tạo động lực cho tăng trưởng

Từ góc độ sử dụng nguồn lực và phát huy giá trị di sản, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nhấn mạnh yêu cầu không chỉ bảo tồn mà phải tìm được cách đưa di sản vào đời sống, đóng góp thiết thực cho phát triển.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, việc dành tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hóa thể hiện sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước trong bối cảnh nguồn lực tài chính còn phải đáp ứng yêu cầu của nhiều lĩnh vực khác. Chính vì vậy, vấn đề quan trọng là phải sử dụng nguồn lực này hiệu quả, đồng thời tìm cách chuyển di sản văn hóa thành nguồn lực đóng góp cho phát triển kinh tế và mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Với hệ thống hơn 40.000 di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể và 38 di sản được UNESCO ghi danh, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng trước hết cần rà soát, xác định thứ tự ưu tiên để bảo vệ, bảo tồn di tích, tránh tình trạng chưa kịp tu bổ, tôn tạo thì di sản đã hư hỏng, không thể phục hồi.

Đồng thời, cần lựa chọn những chương trình, công trình và di tích có sức hút, có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa để tập trung đầu tư, qua đó hình thành động lực đóng góp cho tăng trưởng.

Phó Chủ tịch Quốc hội cơ bản nhất trí với các nhiệm vụ, giải pháp trong báo cáo của Bộ VHTTDL, nhưng cho rằng các giải pháp hiện vẫn tập trung nhiều vào bảo tồn, trong khi chưa dành tương xứng sự quan tâm cho việc khai thác giá trị di sản phục vụ phát triển và làm cho di sản thực sự trở thành những “di sản sống”.

Một trong những hướng đi cần được chú trọng là tăng cường kết nối giữa khai thác di sản với phát triển du lịch. Bởi khách quốc tế đến Việt Nam không chỉ quan tâm tới danh lam thắng cảnh mà còn đặc biệt quan tâm đến văn hóa Việt Nam.

Phó Chủ tịch Quốc hội dẫn câu chuyện Hội An như một ví dụ về “di sản sống”. Người dân vẫn sinh sống, buôn bán, duy trì những nét sinh hoạt truyền thống ngay trong lòng di sản. Cùng với đó là các nghề truyền thống, làng nghề hay chương trình “Ký ức Hội An”, tạo nên sức hấp dẫn đối với du khách.

Từ thực tế này, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng vấn đề không đơn thuần là xây dựng bảo tàng hay tạo dựng những không gian lưu giữ di sản, mà quan trọng hơn là cách thức làm cho di sản trở nên sống động, có khả năng thu hút cả khách quốc tế và khách du lịch trong nước.

Quảng Ninh cũng được dẫn chứng như một trường hợp cho thấy nếu tài nguyên di sản được tập trung đầu tư và khai thác đúng cách thì có thể trở thành “di sản sống”, đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế.

Từ đó, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị trong hệ thống giải pháp cần tập trung nhiều hơn vào khai thác giá trị di sản gắn với du lịch, gia tăng khả năng thu hút khách quốc tế đến Việt Nam, tạo nguồn thu bền vững, góp phần thúc đẩy xuất khẩu tại chỗ và thu hút nguồn lực tài chính cho đất nước.

Những vấn đề được đặt ra tại buổi làm việc cho thấy yêu cầu đối với công tác bảo tồn, bảo tàng đang vượt ra ngoài phạm vi “giữ gìn” theo nghĩa truyền thống. Di sản cần được nhận diện đầy đủ hơn, quản trị bằng tư duy mới, kết nối với công nghệ, du lịch, công nghiệp văn hóa và đời sống cộng đồng.

Khi di sản không chỉ được lưu giữ mà còn được kể lại bằng những câu chuyện hấp dẫn, tạo ra tri thức mới, trở thành những trải nghiệm sống động và tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển, nguồn tài nguyên văn hóa đồ sộ của Việt Nam mới có thể được phát huy tương xứng với giá trị, tầm vóc của lịch sử và dân tộc.

THU SÂM - XUÂN TRƯỜNG