Gìn giữ, tiếp nối mạch nguồn lịch sử, văn hóa và bản sắc Việt Nam

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại cuộc làm việc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về công tác bảo tồn, bảo tàng. (Ảnh: ĐĂNG KHOA)

Dự buổi làm việc có các đồng chí: Phạm Thị Thanh Trà, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ; Nguyễn Thị Hồng, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội; các đồng chí Ủy viên Trung ương Đảng, lãnh đạo các bộ, ngành, cơ quan Trung ương.

Theo báo cáo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cả nước có hơn 40 nghìn di tích và khoảng gần 70 nghìn di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê; trong đó có 37 di sản được UNESCO ghi danh, 149 di tích quốc gia đặc biệt. Có 1.881 nghệ nhân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú. Công tác kiểm kê, xếp hạng, ghi danh di sản, tôn vinh nghệ nhân đạt nhiều kết quả quan trọng. Nhiều bảo tàng đã trở thành những điểm đến nổi bật, thường xuyên được kết nối trong các tuyến du lịch văn hóa. Hệ thống bảo tàng chuyên ngành được phát huy…

Tuy nhiên, hiện nay nhiều di sản văn hóa phi vật thể chưa có thế hệ nghệ nhân kế cận, trong khi nhiều nghệ nhân tuổi đã cao, già yếu dẫn tới nguy cơ mai một, thất truyền. Nhiều nơi còn lúng túng trong việc xử lý hài hòa mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo tồn di sản văn hóa, danh lam thắng cảnh, giữa lợi ích trước mắt với sự phát triển bền vững.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về công tác bảo tồn, bảo tàng. (Ảnh: ĐĂNG KHOA)

Sau khi nghe các ý kiến trao đổi, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, bảo tồn, bảo tàng tưởng như là vấn đề thuộc phạm vi chuyên ngành, nhưng thực chất có ý nghĩa rất lớn đối với sự phát triển lâu dài của đất nước. Đây là công việc giữ gìn lịch sử, tích lũy tri thức, truyền lại cho các thế hệ sau hiểu mình là ai, từ đâu đến, đã trải qua những gì và dựa trên nền tảng nào để đi tới tương lai. Trách nhiệm của thế hệ hôm nay là kế thừa, phát triển, gìn giữ cho mạch nguồn lịch sử, văn hóa và bản sắc Việt Nam được tiếp nối liên tục, không đứt đoạn qua các thế hệ.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị nhìn lại một cách nghiêm túc năng lực kiến tạo và cấu trúc của hệ thống bảo tồn, bảo tàng. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức rà soát hệ thống bảo tàng và các dự án thiết chế văn hóa lớn; chỉ rõ cái gì đang hoạt động hiệu quả, cái gì yếu kém, cái gì còn thiếu, dự án nào phải tiếp tục, phải điều chỉnh hay dứt khoát dừng. Việc rà soát bao gồm cả tình trạng các di tích, mức độ xuống cấp của những thiết chế đang vận hành và thứ tự ưu tiên đầu tư, tránh sửa chữa nhỏ lẻ, chắp vá kéo dài. Cùng với đó là chủ động làm giàu các bộ sưu tập quốc gia; nghiên cứu, tổ chức đưa những cổ vật, hiện vật có giá trị đặc biệt của Việt Nam đang lưu giữ ở nước ngoài trở về với đất nước, góp phần hoàn chỉnh câu chuyện lịch sử, làm giàu ký ức quốc gia.

Quán triệt phải khắc phục những khoảng trống trong việc lưu giữ lịch sử Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp các cơ quan, địa phương, doanh nghiệp rà soát một cách có hệ thống những khoảng thiếu trong nguồn tư liệu về lịch sử Việt Nam thế kỷ XX và đương đại, nhất là quá trình kiến thiết, phát triển và biến đổi xã hội, tập trung vào những lĩnh vực đang biến đổi nhanh, những nguồn tư liệu có nguy cơ mất đi không thể phục hồi.

Song song đó, Bộ chủ trì, phối hợp các bộ, ngành liên quan xây dựng hệ thống tiêu chí, quy trình và cơ chế phối hợp để đánh giá “tiềm năng di sản” ngay từ giai đoạn quy hoạch và đầu tư đối với một số nhóm công trình, sản phẩm có ý nghĩa đặc biệt, bao gồm cả công trình của các doanh nghiệp tư nhân. Những công trình được xác định có tiềm năng đặc biệt có thể được lập “hồ sơ ký ức” ngay từ khi khởi công, lưu giữ quá trình thiết kế, xây dựng, vận hành, cải tạo và những sự kiện quan trọng gắn với công trình. Đây chính là bước chuyển từ bảo tồn thụ động sang chủ động kiến tạo ký ức quốc gia.

Các đại biểu tham dự cuộc làm việc. (Ảnh: ĐĂNG KHOA)

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ, phải coi dữ liệu lịch sử, văn hóa và di sản là một bộ phận cốt lõi của hạ tầng văn hóa quốc gia. Nếu dữ liệu không đầy đủ, không được tổ chức tốt và không do chính chúng ta làm chủ, thì về lâu dài, những hệ thống khác có thể trở thành nơi định hình cách thế giới và thậm chí chính người Việt Nam hiểu về lịch sử, văn hóa Việt Nam. Đây là câu chuyện về chủ quyền tri thức, về quyền tự mình tổ chức và kể câu chuyện của dân tộc mình.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần đánh giá thực chất kết quả triển khai các chương trình số hóa di sản và dữ liệu văn hóa hiện có, làm rõ những chỗ trùng lặp, phân tán, không tương thích hoặc chưa có chuẩn chung; sớm đưa vào hoạt động, khai thác Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia đồng bộ, liên thông trên toàn quốc; đồng thời giải quyết ngay bài toán bảo tồn số dài hạn.

Khẳng định giá trị của mọi thiết chế bảo tồn và bảo tàng là ở khả năng phục vụ con người, làm giàu đời sống xã hội và trao truyền giá trị cho các thế hệ tương lai, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho rằng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần phải đổi mới cách đánh giá hiệu quả hoạt động bảo tàng; phối hợp các bộ, ngành nghiên cứu thể chế hóa chủ trương của Đảng theo hướng có chính sách đặc thù, vượt trội để phát triển dữ liệu, trí tuệ nhân tạo trong bảo vệ, bảo tồn, chuyển hóa giá trị văn hóa thành giá trị kinh tế để phát triển công nghiệp văn hóa.

Bộ Giáo dục và Đào tạo phải có sự phối hợp để đưa bảo tàng trở thành một không gian học tập thường xuyên, hiệu quả nhằm nâng cao hiểu biết và tạo sự gắn bó sâu sắc của thế hệ trẻ với lịch sử, văn hóa dân tộc.

HẠNH NGUYÊN