Đọc tuyển tập 'Thơ và trường ca Nguyễn Duy Tờ'

Bìa tập Thơ và Trường ca.  

Cảm thức hiện sinh và ký ức bóng mùa qua

Bốn tập thơ của Nguyễn Duy Tờ là kết quả của hành trình sống, nghĩa ân và gắn bó với quê hương, đất nước mà trước hết là làng quê - nơi anh sinh ra, học tập và trưởng thành, sau đó, mở rộng ra những miền quê trong cả nước mà anh gắn bó, yêu thương và duyên nợ. Thông qua phạm trù thời gian, anh có dịp làm sống lại ký ức gần và ký ức xa gắn với những kỷ niệm vui buồn, ân nghĩa quanh đời, đặc biệt là trong 2 thi phẩm: Làng ấu thơ và De L’Opéra.

Nỗi nhớ làng ấu thơ của anh hiện lên rất chân thành, chân cảm. Thời gian và phận người luôn được anh nghiệm suy và đối chiếu với hiện tại để nhận ra tình người và sự thật trong từng kinh nghiệm quan hệ sống. Anh nhớ làng, ám ảnh về những gì buồn đau và thiêng liêng nhất để giờ xa quê, anh luôn mong được quay về để được sống trong cội rễ của tình yêu, nơi chôn nhau cắt rốn.

Từ hoài niệm về làng quê, Nguyễn Duy Tờ mở rộng hoài niệm về những không gian quen thuộc khác, vượt ra khỏi không gian quê nhà để nghĩ về lịch sử, văn hóa, về kỷ niệm những nơi mình từng sống và gắn bó sâu nặng. Viết ở Tử Cấm Thành, Phở, bia hơi & lời yêu Hà Nội là 2 tác phẩm mang âm hưởng tâm linh và cảm thức hiện sinh nghĩa ân như thế, được tác giả thể hiện với hình tượng và ngôn từ ảo ẩn, luôn biến hóa, linh hoạt, đậm chất hiện sinh quá vãng được đồng hiện trong điểm nhìn hiện tại.

Vọng âm của hồn đất, tình người và lịch sử

Nguyễn Duy Tờ chọn dạng thể trường ca hiện đại, phản ánh những sự kiện xã hội và lịch sử đặc biệt thời hiện tại đang tiếp diễn, có ảnh hưởng đến con người và môi sinh thời anh sống, đặc biệt là môi sinh địa - văn hóa, địa - tâm thức Huế với cấu trúc chia thành khúc, đoạn; vừa có cốt truyện vừa không, vừa thể hiện cảm xúc cá nhân vừa khai thác những chấn động, xung đột của sự vật, hiện tượng xã hội. Từ đó rút ra giá trị nhận thức, giá trị nhân bản cho tác phẩm bằng diễn ngôn cũng đa dạng và giàu lượng thông tin.

Tiêu biểu cho thi pháp trường ca nói trên là Huế mùa đông 1999 với cảm quan bi tráng về trận đại hồng thủy lịch sử tại Huế năm 1999. Cơn lũ đã tàn phá khủng khiếp mọi miền quê, khiến cho con người và tạo vật phải tang thương, trôi dạt: “Mây trôi bèo dạt giữa trời mỏng manh” và “Phận người biết mấy mong manh”. Nguyễn Duy Tờ đã nói lên tình người bao la, nhân hậu sẻ chia, đùm bọc lẫn nhau để cuộc sống được tái sinh màu nhiệm sau tai ương.

Tiếp tục mạch cảm xúc, Nguyễn Duy Tờ cho ra đời trường ca mang tính thời sự - thời đại sâu sắc: Trại Covid-19 phản ánh đại dịch diễn ra ở nước ta trong tương quan với phạm vi toàn cầu. Nét mới ở trường ca này của Nguyễn Duy Tờ còn thể hiện ở chỗ, anh tăng cường tối đa tính thông tin tư liệu với những con số biết nói; những địa danh, vùng đất, quốc gia đang lâm nguy chính xác và thuyết phục, làm hiện lên tính nguy kịch của tình thế. Nguyễn Duy Tờ đã vẽ ra viễn cảnh tốt đẹp về sự chiến thắng, làm cho lòng người bình tâm, dịu lại trong âu lo và hy vọng.

Trường ca thứ 3 của Nguyễn Duy Tờ là Đất thiêng, nối tiếp trường ca Huế mùa đông 1999 và Trại CoVID-19, phản ánh quá trình di dân giải phóng mặt bằng, chuyển những hộ dân đang sinh sống trên thượng thành Kinh thành Huế đến nơi quy hoạch mới, quyết tâm giữ gìn giá trị và vẻ đẹp lịch sử thiêng liêng cho một di sản văn hóa đặc biệt của Cố đô Huế. Hồn đất, tình người hiện lên quyến luyến, da diết.

Nối tiếp thành công từ Đất thiêng, Nguyễn Duy Tờ viết tiếp trường ca Bản thánh ca bên dòng Hương Giang mang tính trữ tình nhân sinh, thế sự hấp dẫn. Tác phẩm lấy cảm hứng từ thành tựu và tinh thần lao động khoa học và trách nhiệm nghề nghiệp của đội ngũ y bác sĩ của Bệnh viện Trung ương Huế suốt quá trình hình thành và phát triển 130 năm (1894 - 2024). Tác giả liên tưởng Bệnh viện Huế tọa lạc bên dòng sông Hương như là một Thánh đường màu trắng, luôn vì sự sống và hạnh phúc của con người với tâm nguyện “lương y như từ mẫu”.

Thơ và trường ca của Nguyễn Duy Tờ thuộc mỹ học của cái đẹp, cái cao cả song hành với cõi người bao dung, nhân hậu. Tất cả phụ thuộc vào giọng điệu và cái tôi đang tư duy luôn vận động và phát triển, giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa chủ thể thẩm mỹ và khách thể thẩm mỹ một cách nghệ thuật mang đậm cá tính sáng tạo riêng.

Hồ Thế Hà