Độc đáo tục kết chạ hàng nghìn năm giữa các làng cổ Hà Nội

Tục kết chạ- nét đẹp văn hóa nghìn năm

Tục kết chạ thể hiện một nét đẹp trong văn hóa ứng xử của cha ông xưa, là một nét văn hóa nổi bật của nhiều làng quê Hà Nội. Tương truyền, vào thời nhà Lý, khu vực phía Nam kinh thành nhiều năm gặp khó khăn do đê điều liên tục bị vỡ. Nhà vua đã giao cho dân làng Vạn Phúc đảm nhận việc đắp đê. Người dân Vạn Phúc hoàn thành nhiệm vụ trước khi biết rằng đoạn đê ấy vốn thuộc phần việc của làng Nga My (nay thuộc xã Thanh Mai, huyện Thanh Oai, Hà Nội).

Cảm phục trước nghĩa tình và sự giúp đỡ của người dân Vạn Phúc, dân làng Nga My đã tâu với nhà vua xin cho hai làng kết nghĩa giao hảo để đời đời tương trợ. Từ đó, mối quan hệ kết chạ giữa Vạn Phúc và Nga My được hình thành, trở thành một nét văn hóa đặc sắc trong đời sống cộng đồng vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Trải qua gần một nghìn năm, mối giao hảo ấy vẫn được các thế hệ gìn giữ thông qua những cuộc gặp gỡ, nghi lễ truyền thống và sự gắn bó giữa nhân dân hai làng.

Có những di sản được lưu giữ bằng đá, bằng gỗ, bằng những công trình cổ kính còn hiện hữu qua hàng trăm, hàng ngàn năm lịch sử. Nhưng cũng có những di sản không được dựng nên bởi vật chất hữu hình mà được gìn giữ bằng ký ức cộng đồng, bằng lời hẹn ước, bằng cách con người đối đãi với nhau suốt nhiều thế hệ. Đó là những di sản sống - nơi giá trị văn hóa không nằm trong hiện vật mà hiện hữu trong đời sống thường nhật của cộng đồng.

Đình làng Vạn Phúc. Ảnh: ST

Tục kết chạ (còn gọi là kết nghĩa, ăn chạ, đi chạ, đi nước nghĩa hay giao hiếu…) là một trong những phong tục lâu đời và giàu giá trị nhân văn của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Hình thành từ nhu cầu gắn kết cộng đồng trong quá trình khai phá, trị thủy, phát triển sản xuất, bảo vệ cuộc sống trước thiên tai, địch họa và cùng tổ chức các sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, tục kết chạ đã trở thành sợi dây bền chặt kết nối các làng quê Việt qua nhiều thế kỷ. Không chỉ là một hình thức giao hảo giữa các cộng đồng cư dân, tục kết chạ còn kết tinh những giá trị cốt lõi của văn hóa Việt Nam như tinh thần đoàn kết, trọng nghĩa tình, đề cao lễ nghĩa, sự hy sinh và tương trợ lẫn nhau. Những giá trị ấy được vun đắp và thể hiện trong từng quy ước của cộng đồng, từ cách xưng hô, ứng xử hằng ngày đến việc chung tay giúp đỡ nhau trong lao động, sản xuất, xây dựng quê hương và tổ chức các nghi lễ truyền thống. Chính bởi mang trong mình ý nghĩa xã hội và nhân văn sâu sắc, tục kết chạ đã vượt qua những biến thiên của lịch sử để tiếp tục được nhiều làng quê gìn giữ như một di sản văn hóa sống. Không chỉ lưu giữ ký ức về mối quan hệ giao hảo giữa các cộng đồng, tục kết chạ còn góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa, nuôi dưỡng tinh thần cố kết cộng đồng và trao truyền những giá trị tốt đẹp của dân tộc từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Suốt một thiên niên kỷ đi qua, tục kết chạ giữa hai làng Vạn Phúc (thuộc xã Vạn Phúc, huyện Thanh Trì cũ, nay thuộc xã Nam Phù, Hà Nội) và làng Nga My ( thuộc xã Thanh Mai, huyện Thanh Oai cũ, nay thuộc xã Thanh Oai, Hà Nội) đã được lưu truyền như một biểu tượng đẹp của tinh thần đoàn kết, nghĩa tình của người Việt Nam. Không chỉ là lời hẹn giữa hai làng, đó còn là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của văn hóa làng Việt, nơi những giá trị nhân văn được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, vượt qua mọi biến thiên của lịch sử.

Giáo sư sử học Lên Văn Lan chia sẻ về tục Kết chạ cùng bà con làng Vạn Phúc. Ảnh: ST

Nhà sử học Lê Văn Lan cho rằng, trong kho tàng văn hóa làng xã Việt Nam, tục kết chạ giữa Vạn Phúc và Nga My là một trường hợp đặc biệt hiếm có. Theo ông, điều đáng quý trước hết là niên đại hàng thiên niên kỷ, gắn với thời kỳ đầu xây dựng kinh đô Thăng Long dưới triều Lý. Hiếm có một mối giao hảo nào của cư dân đồng bằng Bắc Bộ được duy trì liên tục trong khoảng thời gian dài như vậy.

Ông nhấn mạnh: “Sự tương hỗ, giúp đỡ thân thiết với nhau giữa làng Vạn Phúc và Nga My có những giá trị rất đặc biệt. Thứ nhất, thông thường những làng kết nghĩa thường ở gần nhau, ở hai bên một dòng sông để dòng nước trở thành cây cầu nối liền, đưa các làng xích lại gần nhau. Nhưng Vạn Phúc và Nga My lại cách nhau rất xa. Ngày nay đo trên không gian là khoảng 30 km, nhưng từ xưa, khoảng cách ấy là biết bao hiểm trở, ngăn cách. Vậy mà hai làng vẫn tìm đến với nhau. Đó là giá trị quý giá đầu tiên. Thứ hai, những làng kết nghĩa mà chúng ta biết hiện nay thường có lịch sử khoảng 200 - 300 năm, từ thế kỷ XVIII, XIX. Nhưng giữa Vạn Phúc và Nga My, mối duyên, mối tình, sự liên kết, kính trọng, đồng hành và giúp đỡ lẫn nhau đã có đến con số một nghìn năm. Đó là một giá trị vô cùng tuyệt vời. Điều đáng quý nữa là, dù xa cách nhau nhưng hai làng vẫn tìm đến với nhau, không chỉ trong một khoảng thời gian một, hai trăm năm mà là suốt một nghìn năm lịch sử. Giá trị nằm ở chính sự bền bỉ ấy. Trải qua nghìn năm, mối duyên, mối tình kết nghĩa đó vẫn vô cùng bền chặt. Những làng kết nghĩa có thể có lúc phát triển mạnh mẽ, có lúc lắng xuống theo thời gian, nhưng giữa Vạn Phúc và Nga My, suốt 1.000 năm qua, tình nghĩa vẫn keo sơn, gắn bó từ quá khứ đến hiện tại và sẽ còn tiếp nối trong tương lai.”

Trong bối cảnh phát triển du lịch hiện nay, tục kết chạ không chỉ là câu chuyện lịch sử mà còn là một giá trị di sản sống. Bởi điều du khách tìm kiếm ở một làng cổ không chỉ là những công trình kiến trúc, mà còn là cơ hội được gặp gỡ con người, lắng nghe những câu chuyện truyền đời và cảm nhận cách một cộng đồng gìn giữ bản sắc của mình.

Lễ kỷ niệm 1.000 năm nghĩa tình giao hảo Vạn Phúc - Nga My- Điểm hẹn văn hóa đặc sắc

Ngày 19/7/2026 tới đây, tại Đình Chính Vạn Phúc (thôn 1 Vạn Phúc, xã Nam Phù, Hà Nội) sẽ chính thức diễn ra Lễ kỷ niệm 1.000 năm nghĩa tình giao hảo Vạn Phúc - Nga My trong không gian linh thiêng của ngôi đình cổ - nơi lưu giữ ký ức cộng đồng và những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế kỷ.

Là địa điểm diễn ra chương trình nghệ thuật "Vạn Phúc - Nga My - Làng cổ bao đời sáng ngời sử tích", Đình Chính Vạn Phúc nằm trong quần thể Di tích Đình - Chùa Vạn Phúc, được công nhận Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia từ năm 1992 và được công nhận là Điểm du lịch vào năm 2024. Không chỉ là không gian lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa, nơi đây còn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng gắn với lễ hội truyền thống đặc sắc, từng bước trở thành điểm đến văn hóa, tâm linh và du lịch giàu tiềm năng của Thủ đô.

Việc tổ chức lễ kỷ niệm ngay tại không gian di sản đã tạo nên sự kết nối giữa lịch sử và hiện tại, giữa ký ức cộng đồng với đời sống đương đại. Đây không chỉ là một sự kiện văn hóa có ý nghĩa đối với người dân hai làng Vạn Phúc và Nga My, mà còn là dấu mốc quan trọng trong hành trình gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của Thủ đô Hà Nội và vùng đồng bằng Bắc Bộ. Sau một thiên niên kỷ được lưu truyền bằng ký ức cộng đồng và thực hành văn hóa qua nhiều thế hệ, tục kết chạ Vạn Phúc - Nga My được tôn vinh bằng một chương trình nghệ thuật quy mô, như lời tri ân đối với tiền nhân, đồng thời khẳng định sức sống bền bỉ của một di sản văn hóa phi vật thể vẫn đang hiện diện và tiếp tục được trao truyền trong đời sống hôm nay.

Các lễ hội truyền thống đặc sắc được duy trì tại làng Vạn Phúc. Ảnh: ST

Lễ kỷ niệm là dịp để cộng đồng cùng nhìn lại hành trình nghìn năm của một phong tục đẹp, đồng thời khẳng định vai trò của người dân trong việc gìn giữ, trao truyền và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống giữa nhịp sống đương đại. Từ các bậc cao niên vẫn nâng niu từng nghi lễ cổ truyền, đến thế hệ trẻ hôm nay tiếp tục tìm hiểu lịch sử quê hương và tham gia thực hành di sản, tất cả đang cùng nhau viết tiếp câu chuyện của một giá trị văn hóa chưa bao giờ ngừng sống.

Điểm nhấn của lễ kỷ niệm là chương trình nghệ thuật sử thi "Vạn Phúc - Nga My: Làng cổ bao đời, sáng ngời sử tích" - một tác phẩm được sáng tạo riêng cho dấu mốc 1.000 năm nghĩa tình giao hảo giữa hai làng.

Không lựa chọn lối kể chuyện theo trình tự lịch sử thông thường, chương trình được dàn dựng như một bản trường ca sân khấu, nơi tư liệu lịch sử, âm nhạc, múa, lời bình và nghệ thuật trình diễn hòa quyện để đánh thức ký ức của một vùng đất. Từ hình tượng những dòng sông bồi đắp phù sa, tiếng trống hội, nhịp lao động trên con đê Đỉnh Nhĩ đến nghi lễ kết chạ được gìn giữ qua nhiều thế kỷ, tất cả tạo nên một không gian nghệ thuật giàu tính sử thi nhưng vẫn gần gũi với đời sống đương đại.

Chương trình được xây dựng trên nền tảng nghiên cứu công phu các nguồn tư liệu như thần phả, sắc phong, văn bản Hán Nôm và nhiều công trình khoa học về tục kết chạ, qua đó chuyển hóa những cứ liệu lịch sử thành một tác phẩm nghệ thuật giàu chiều sâu văn hóa và giá trị thẩm mỹ.

Dưới bàn tay dàn dựng của Tổng đạo diễn - Nhà báo, tiểu thuyết gia Lục Hường, một cây bút giàu trải nghiệm với dòng tiểu thuyết lịch sử và các chương trình nghệ thuật chính luận, câu chuyện về Vạn Phúc - Nga My được kể bằng ngôn ngữ biểu tượng thay vì minh họa lịch sử. Theo dòng chảy của ký ức, chương trình gồm phần Khai từ và ba chương nghệ thuật, đưa khán giả từ buổi đầu khai mở vùng đất, công cuộc trị thủy bảo vệ kinh thành Thăng Long, sự hình thành tục kết chạ đến hành trình gìn giữ và trao truyền những giá trị ấy trong đời sống hôm nay.

Kịch bản nghệ thuật được xây dựng trên nền tảng các tư liệu lịch sử, kết hợp với ngôn ngữ sân khấu đương đại để mỗi hình tượng đều mang ý nghĩa biểu trưng: dòng sông là cội nguồn của sự sống, con đê là biểu tượng của ý chí cộng đồng, cây tre là sức sống bền bỉ của văn hóa Việt, còn nghĩa tình kết chạ trở thành sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại.

Toàn bộ mạch cảm xúc của chương trình được dẫn dắt qua giọng đọc trầm hùng của NSND Lê Chức, cùng phần biên tập của Nhà báo Chử Đức Toàn - một người con làng Vạn Phúc, góp phần kết nối các lớp tư liệu lịch sử, truyền thuyết dân gian và ngôn ngữ nghệ thuật thành một dòng chảy xuyên suốt, vừa bảo đảm tính xác thực, vừa tạo nên chiều sâu cảm xúc.

Không gian sân khấu được kiến tạo bởi Tổng biên đạo, NSƯT Phạm Quỳnh Dương cùng các nghệ sĩ của Đoàn Nghệ thuật Nhà hát Ca Múa Nhạc Quốc gia Việt Nam, nơi ngôn ngữ múa trở thành phương tiện kể chuyện về sức lao động, tinh thần cố kết cộng đồng và vẻ đẹp của văn hóa làng Việt. Những đại cảnh tái hiện công cuộc đắp đê, dựng làng, lễ hội và nghi thức kết chạ được dàn dựng với quy mô lớn nhưng vẫn giữ được sự mộc mạc, dung dị của văn hóa đồng bằng Bắc Bộ.

Âm nhạc do nhạc sĩ Phạm Việt Tuân đảm nhiệm vai trò Giám đốc âm nhạc là điểm nhấn xuyên suốt chương trình. Những sáng tác âm nhạc mới trên nền chất liệu dân gian Bắc Bộ, kết hợp yếu tố sử thi, những ca khúc ca ngợi quê hương đất nước được thể hiện qua tiếng hát của các nghệ sĩ Sao Mai Tuấn Anh, Minh Thúy, Dương Đức, Hạ Lan và Trâm Anh, góp phần khắc họa câu chuyện nghìn năm nghĩa tình bằng ngôn ngữ của âm nhạc.

Không dừng lại ở một chương trình biểu diễn, "Vạn Phúc - Nga My: Làng cổ bao đời, sáng ngời sử tích" còn là cuộc đối thoại giữa các thế hệ. Hình ảnh các bậc cao niên trao biểu tượng kết nghĩa cho thiếu nhi, hay nghi thức kết chạ với "Cây Tre Nghĩa Tình", khúc hát đối thắm tình anh em do chính người dân của "quan anh" (làng anh) và "quan em" (làng em) của hai làng Vạn Phúc - Nga My thể hiện… là lời nhắn gửi rằng di sản chỉ có thể trường tồn khi được thế hệ hôm nay tiếp nhận bằng sự hiểu biết, gìn giữ bằng tình yêu và trao truyền bằng niềm tự hào.

Hồng Hà