Doanh nghiệp hóa chất diệt côn trùng đối mặt 'luật chơi' mới

Áp lực kép từ dịch bệnh và khung pháp lý mới

Trong bối cảnh sốt xuất huyết tiếp tục gia tăng tại nhiều địa phương, yêu cầu bảo đảm hiệu quả của hóa chất diệt côn trùng đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Cùng với sự thay đổi mạnh mẽ của hệ thống pháp luật giai đoạn 2025 - 2026, ngành hóa chất diệt côn trùng đang bước vào giai đoạn chuyển đổi từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên rủi ro. Trọng tâm mới của ngành sẽ lấy hoạt động hậu kiểm và trách nhiệm tuân thủ của doanh nghiệp làm gốc.

Phát biểu tại hội thảo "Muỗi kháng hóa chất và các giải pháp" do Công ty Map Pacific Singapore tổ chức ngày 6/8, TS. Lê Trung Kiên, chuyên trách phòng chống côn trùng truyền bệnh và quản lý hóa chất, Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương cho biết, ngành hóa chất đang chịu hai sức ép lớn đó là diễn biến phức tạp của các bệnh truyền nhiễm do véc tơ và sự thay đổi căn bản của hệ thống chính sách quản lý.

TS. Lê Trung Kiên, chuyên trách phòng chống côn trùng truyền bệnh và quản lý hóa chất, Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương phát biểu tại hội thảo.

Theo TS. Lê Trung Kiên, sốt xuất huyết đang tiếp tục gia tăng tại nhiều địa phương trên cả nước. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, trong tuần từ ngày 20 đến 26/7, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật ghi nhận gần 1.000 ca mắc, tăng 20% so với trung bình bốn tuần trước. Đáng chú ý, số ca bệnh diễn biến nặng cần can thiệp y tế chuyên sâu tăng gấp năm lần chỉ sau một tuần.

Tình hình tại các tỉnh. thành khác cũng diễn biến phức tạp không kém. Tại khu vực Tây Nguyên, cả Gia Lai và Đắk Lắk đều ghi nhận số ca mắc tăng nhanh. Trong khi đó, Hà Nội cũng xuất hiện xu hướng gia tăng với nhiều ổ dịch vẫn đang hoạt động.

Ông Lê Trung Kiên cho biết, hóa chất diệt côn trùng vẫn là công cụ quan trọng để khống chế dịch bệnh do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Mặc dù vắc xin sốt xuất huyết đã được triển khai ở một số nhóm đối tượng, việc kiểm soát muỗi truyền bệnh vẫn là biện pháp chủ lực nhằm cắt đứt chuỗi lây truyền trong cộng đồng. Tuy nhiên, hiệu lực của hóa chất đang suy giảm do muỗi ngày càng xuất hiện khả năng kháng các nhóm hoạt chất phổ biến, đặc biệt là nhóm pyrethroid.

“Việt Nam không chỉ đối mặt với sức ép kỹ thuật từ hiện tượng kháng hóa chất mà còn bước vào giai đoạn cải cách mạnh mẽ về thể chế. Hàng loạt luật, nghị định, thông tư và nghị quyết mới ban hành trong giai đoạn 2025 - 2026 đã thay đổi căn bản phương thức quản lý. Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với toàn bộ chuỗi sản xuất, kinh doanh và sử dụng sản phẩm”, ông Kiên nhấn mạnh.

Theo đại diện Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương, điểm mới đáng chú ý là việc quản lý hóa chất sẽ thực hiện tập trung thông qua Cổng thông tin quản lý hóa chất do Bộ Công Thương quản lý. Khác với việc đăng ký phân tán trước đây, nay các doanh nghiệp thuộc diện kiểm soát đều phải khai báo trên một hệ thống thống nhất. Việc khai báo được xác thực bằng tài khoản VNeID cá nhân và mã số doanh nghiệp, đồng thời kết nối dữ liệu với Bộ Công an để tăng tính minh bạch.

Ông Kiên thông tin, việc tập trung dữ liệu vừa giúp thống nhất phương thức quản lý vừa giúp theo dõi toàn bộ vòng đời của hóa chất. Trước đây, hồ sơ của doanh nghiệp có thể được quản lý riêng lẻ tại Bộ Y tế hoặc Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Trong thời gian tới, toàn bộ thông tin thuộc diện phải khai báo sẽ được cập nhật tập trung trên hệ thống duy nhất.

Doanh nghiệp phải thay đổi để thích ứng

Một trong những thay đổi lớn nhất được TS. Lê Trung Kiên đề cập là hệ thống pháp luật chuyển từ quản lý dựa trên nguy cơ sang quản lý dựa trên mức độ rủi ro. Luật Hóa chất và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2025 cùng nhiều nghị quyết đã định hình cách tiếp cận mới này. Mục tiêu là cắt giảm thủ tục hành chính không cần thiết, đẩy mạnh phân cấp và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, việc đơn giản hóa thủ tục không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý mà chuyển trọng tâm sang giám sát trong suốt vòng đời sản phẩm. Theo cơ chế mới, doanh nghiệp có thể đưa sản phẩm ra thị trường nhanh hơn do cắt giảm các bước tiền kiểm. Đổi lại, doanh nghiệp phải tự chứng minh luôn đáp ứng đầy đủ các điều kiện về nhân sự, cơ sở vật chất, an toàn hóa chất và quản lý chất lượng.

Bà Chan - Yi - Xuan đại diện Công ty TNHH MAP Pacific Singapore chia sẻ tại hội thảo.

Nếu cơ quan quản lý phát hiện vi phạm trong quá trình hậu kiểm, doanh nghiệp có thể bị đình chỉ hoạt động, thu hồi số đăng ký lưu hành hoặc xử lý theo quy định. Điều này đồng nghĩa trách nhiệm tuân thủ không còn tập trung ở giai đoạn xin cấp phép ban đầu. Thay vào đó, nó phải được duy trì xuyên suốt quá trình sản xuất, kinh doanh và lưu hành sản phẩm.

Để đáp ứng yêu cầu mới, cơ chế hậu kiểm cũng được thiết kế theo hướng toàn diện hơn. Trong vòng 12 tháng kể từ khi tiếp nhận thông báo lưu hành, cơ quan quản lý sẽ tổ chức kiểm tra việc tuân thủ và tăng cường lấy mẫu giám sát. Đồng thời, có sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành y tế, công thương, công an và lực lượng quản lý thị trường để xử lý vi phạm.

Song song với đó, hoạt động nhập khẩu và quản lý lưu hành chế phẩm cũng được số hóa toàn diện. Toàn bộ quy trình thông báo lưu hành được thực hiện trên hệ thống điện tử với trạng thái cập nhật theo thời gian thực. Điều này tạo điều kiện để cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân dễ dàng tra cứu, truy xuất nguồn gốc cũng như tính hợp pháp của sản phẩm.

Khung pháp lý mới tác động trực tiếp tới ba nhóm: doanh nghiệp sản xuất, đơn vị kinh doanh và đơn vị cung cấp dịch vụ diệt côn trùng. Trong đó, doanh nghiệp sản xuất chịu nhiều yêu cầu mới nhất về nhân sự, cơ sở vật chất và quản trị an toàn. Cụ thể, doanh nghiệp phải bố trí ít nhất một cán bộ chuyên trách về an toàn hóa chất làm việc toàn thời gian tại cơ sở.

Bên cạnh đó, toàn bộ người lao động phải được huấn luyện về an toàn hóa chất, nhà xưởng và kho chứa phải đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật. Doanh nghiệp cũng phải thông báo với Sở Y tế trước khi bắt đầu sản xuất hoặc khi có thay đổi trong hoạt động. Các chế phẩm chứa hóa chất nguy hiểm theo Thông tư 05/2026/TT-BYT còn phải thực hiện nghĩa vụ công bố thông tin theo Luật Hóa chất.

TS. Lê Trung Kiên thông tin, Bộ Công Thương đang phối hợp với Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng hệ thống quy chuẩn kỹ thuật đối với hóa chất và kho lưu trữ. Các quy chuẩn này sẽ quy định cụ thể về chất lượng, hàm lượng hoạt chất, điều kiện an toàn và bảo quản cho từng nhóm hóa chất. Đây sẽ là cơ sở thống nhất để doanh nghiệp tổ chức sản xuất cũng như phục vụ công tác kiểm tra, hậu kiểm trong thời gian tới.

Phương Hà