Tín hiệu tích cực từ thực tiễn xét xử các tranh chấp tín dụng

Việc luật hóa quyền thu giữ tài sản bảo đảm đang tạo ra bước ngoặt lớn cho công tác xử lý nợ xấu. Tại TP.HCM, 80% yêu cầu của các tổ chức tín dụng được tòa án chấp thuận, cho thấy hệ thống pháp lý đã thực sự "mở đường" và bảo vệ quyền lợi của chủ nợ chính danh.

Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA) mới đây cho biết, thông tin từ các tổ chức tín dụng hội viên, chỉ riêng tại TPHCM, Hiệp hội đã ghi nhận gần 220 vụ tranh chấp tín dụng - ngân hàng còn tồn đọng trên địa bàn.

Các vụ việc chủ yếu liên quan đến xử lý tài sản bảo đảm, thủ tục tố tụng và thi hành án, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thu hồi nợ và khả năng luân chuyển vốn của hệ thống ngân hàng.

Tiến sỹ Đào Minh Tú - Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký VNBA. Ảnh: Thời báo ngân hàng.

TS. Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VNBA cho biết, nguyên nhân của tình trạng tồn đọng đến từ cả hai phía: quy định pháp luật giữa các cơ quan tố tụng chưa đồng bộ, cách hiểu và áp dụng pháp luật thiếu thống nhất, trong khi một số tổ chức tín dụng cũng còn hạn chế trong khâu hoàn thiện hồ sơ pháp lý và quản lý tài sản bảo đảm.

Khung pháp lý mới cởi bỏ tâm lý dè dặt cho hoạt động xử lý nợ xấu

Điều 198a, Luật số 96/2025/QH15 tạo ra hành lang pháp lý mới cho tổ chức tín dụng chủ động thu giữ, xử lý tài sản bảo đảm khi khách hàng vi phạm nghĩa vụ trả nợ, với điều kiện hợp đồng bảo đảm có điều khoản cho phép thu giữ, khoản nợ đã được xác định là nợ xấu theo tiêu chuẩn của Ngân hàng Nhà nước, tài sản không đang tranh chấp hay bị kê biên, và thông tin thu giữ phải được công khai tối thiểu 15 ngày trước khi thực hiện.

Đây là một sự chuyển dịch đáng ghi nhận so với giai đoạn trước. Khi Nghị quyết 42 hết hiệu lực mà chưa có khung pháp lý chính thức thay thế, không ít cơ quan tố tụng và thi hành án còn giữ tâm lý thận trọng, thậm chí e ngại khi thụ lý và phân xử các vụ việc liên quan đến thu giữ, xử lý tài sản bảo đảm.

Chuyên gia phụ trách mảng xử lý nợ của VPBank nhận định, ngân hàng có tỷ lệ khoản vay có tài sản bảo đảm lên tới 91,1% vào cuối quý II/2026. Quyền thu giữ tài sản bảo đảm trong văn bản pháp luật có hiệu lực thi hành ổn định, không mang tính chất thí điểm hoặc giới hạn thời gian, đã góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý và cởi bỏ tâm lý dè dặt cho hoạt động xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng.

Một hệ thống pháp lý nhất quán như vậy không chỉ mang lại lợi ích một chiều cho chủ nợ. Theo các chuyên gia, khi rủi ro thu hồi nợ được kiểm soát tốt hơn, chi phí xử lý nợ xấu của ngân hàng giảm xuống, tạo thêm dư địa để cải thiện lãi suất cho vay cũng như rút ngắn thời gian phê duyệt, thẩm định khoản vay cho khách hàng mới. Từ đó, hệ quả tích cực lan tỏa ra toàn thị trường tín dụng, chứ không dừng lại ở riêng mối quan hệ giữa ngân hàng và những khách hàng đang có nợ xấu.

Bài toán của chính ngân hàng

Dù mang lại hiệu ứng tích cực, bà Nguyễn Thị Phương, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Pháp chế ngân hàng (VNBA) cũng chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở khâu xử lý tài sản bảo đảm, khi không ít trường hợp hợp đồng thế chấp hoàn toàn hợp pháp vẫn bị tuyên vô hiệu, hoặc ngân hàng không được tham gia tố tụng với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Mặc dù vậy, ở góc độ tòa án, bà Nguyễn Thị Thùy Dung, Phó Chánh án Tòa án Nhân dân TP.HCM cũng cho biết, trong 9 tháng gần đây, đơn vị đã giải quyết 16.639 vụ tranh chấp hợp đồng tín dụng và hợp đồng vay tài sản, trong đó tỷ lệ chấp nhận yêu cầu của nguyên đơn – chủ yếu là các ngân hàng, đạt khoảng 80%.

Dữ liệu này cho thấy đối với các vụ việc có hồ sơ, chứng cứ đầy đủ và đáp ứng các điều kiện pháp luật quy định, yêu cầu khởi kiện của tổ chức tín dụng cơ bản được tòa án xem xét, chấp nhận theo đúng trình tự, thủ tục tố tụng chứ không liên quan về quy định 198a.

Khoảng 20% số vụ không được chấp nhận hoặc chỉ được chấp nhận một phần không đến từ khoảng trống của luật, mà đến từ chính sự thiếu chặt chẽ trong hồ sơ và thẩm định của ngân hàng.

Nguyên nhân đến từ ba nhóm lỗi chính: hợp đồng bảo lãnh vượt phạm vi cam kết; đất cấp cho hộ gia đình nhưng thiếu chữ ký của các thành viên; thông tin tài sản thế chấp sai lệch so với hiện trạng thực tế. Đây đều thuộc về kỷ luật vận hành nội bộ của từng ngân hàng.

Những ngân hàng nào có hệ thống quản trị rủi ro tốt, đi kèm một quy trình thẩm định, quản lý tài sản bảo đảm đầy đủ hoàn toàn có thể tránh được rủi ro này.

Ông Đào Minh Tú nhìn nhận, các tổ chức tín dụng cần rút ra bài học kinh nghiệm từ thực tiễn xét xử. Từ đó, rà soát, hoàn thiện quy trình nội bộ, nâng cao chất lượng thẩm định, cẩn trọng hơn khi ra quyết định cho vay... nhằm hạn chế tối đa rủi ro phát sinh.

Bên cạnh đó, ông Tú cho rằng, cần thảo luận về cơ chế phối hợp giữa Tòa án và các ngân hàng trong quá trình cung cấp hồ sơ, tài liệu, chứng cứ; xác minh thông tin; triệu tập đương sự; xem xét, thẩm định tại chỗ; định giá tài sản… nhằm rút ngắn thời gian giải quyết vụ việc nhưng vẫn bảo đảm đúng quy định của pháp luật.

Phương Vy