Doanh nghiệp hiến kế để nông sản Điện Biên thoát 'bán thô'

Cà phê Arabica, chuyển đổi số và chất lượng là chìa khóa

Ngày 18/7, trong khuôn khổ Diễn đàn phát triển nông nghiệp bền vững gắn với chuyển đổi xanh và nâng cao chuỗi giá trị sản phẩm chủ lực tại Điện Biên, tọa đàm “Kết nối chuỗi giá trị nông sản Điện Biên theo hướng xanh, bền vững” đã thu hút sự tham gia của nhiều doanh nghiệp, chuyên gia đầu ngành và cơ quan quản lý.

Toàn cảnh Tọa đàm.

Ông Lê Xuân Cảnh, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Điện Biên, cho biết địa phương đang triển khai một cuộc chuyển đổi mạnh mẽ trong phát triển nông nghiệp, lấy sản xuất hàng hóa tập trung và hình thành vùng nguyên liệu quy mô lớn làm định hướng chủ đạo.

Điện Biên xác định các cây trồng chiến lược gồm cà phê Arabica, mắc ca, dứa và một số cây ăn quả có giá trị kinh tế cao, phát triển theo chuỗi từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ thay vì dàn trải. Hiện toàn tỉnh có trên 12.000 ha mắc ca, khoảng 8.300 ha cà phê Arabica và hơn 1.200 ha dứa. Riêng năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu phát triển thêm 6.000 ha mắc ca và 6.000 ha cà phê. Theo tiến độ thực tế, diện tích Arabica có thể tăng trên 8.000 ha, nâng tổng diện tích lên khoảng 16.000 ha vào cuối năm 2026. Theo ông Lê Xuân Cảnh, 5 nhóm vấn đề mà Điện Biên đang cần sự hỗ trợ của các nhà khoa học và doanh nghiệp gồm: giống, kỹ thuật canh tác, chế biến, thị trường và mã số vùng trồng.

TS. Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhận định vùng Tây Bắc, đặc biệt là Điện Biên, hoàn toàn có khả năng phát triển cà phê Arabica chất lượng cao. Theo ông Hà, các dự báo khoa học quốc tế cho thấy đến năm 2050, diện tích Arabica tại nhiều quốc gia trồng cà phê chủ lực có thể giảm khoảng 50% do biến đổi khí hậu, dẫn tới nguy cơ thiếu hụt nguồn cung toàn cầu. Đây là cơ hội lớn cho các vùng trồng mới như Điện Biên. Tuy nhiên, ông Hà cũng lưu ý không phải mọi khu vực có độ cao phù hợp đều trồng Arabica hiệu quả. Cây cần có giai đoạn khô hạn kéo dài ít nhất 1 - 2 tháng để phân hóa mầm hoa; những vùng mưa liên tục sẽ khó cho năng suất cao.

Ông Lê Đức Huy, Chủ tịch HĐTV Simexco Đắk Lắk, cho rằng Điện Biên có tiềm năng trở thành địa danh cà phê đặc sản gắn với du lịch và văn hóa. Điều quan trọng nhất, theo ông Huy, là phải số hóa toàn bộ vùng trồng ngay từ đầu. “Với diện tích chưa tới 20.000 ha, Điện Biên hoàn toàn có thể xây dựng thương hiệu tỉnh cà phê số hóa đầu tiên của Việt Nam”, ông Huy nói.

Ông Lê Đức Huy cũng nhấn mạnh chất lượng phải được kiểm soát từ vùng nguyên liệu đến chế biến sau thu hoạch. Nhiều địa phương thất bại trong xây dựng thương hiệu do thu hái quả xanh, bảo quản không đúng kỹ thuật khiến chất lượng lô hàng không đồng đều. Đối với thị trường, ông Huy cho rằng, Điện Biên có thể khai thác đồng thời ba phân khúc: Thị trường nội địa cao cấp với các dòng cà phê đặc sản; thị trường Trung Quốc tăng trưởng khoảng 15%/năm; thị trường châu Âu với cà phê hữu cơ và cà phê giảm phát thải.

Ông Hà Văn Quân, Giám đốc Công ty Cổ phần Du lịch Nông nghiệp Công nghệ cao Điện Biên (thuộc Tập đoàn TH), cho biết doanh nghiệp đang phát triển vùng lõi khoảng 2.400 ha mắc ca và liên kết với người dân trên diện tích khoảng 900 ha tại huyện Tuần Giáo. Đến nay, vùng liên kết đã trồng khoảng 4.000 ha mắc ca. Tập đoàn TH cũng đã quyết định xây dựng nhà máy chế biến mắc ca tại xã Trịnh Sinh với công suất khoảng 7.500 tấn quả tươi/năm và 2.500 tấn nhân mắc ca/năm.

Ông Quân cho rằng khó khăn lớn nhất là địa hình dốc và chi phí mở đường lên vùng cao. Để nâng hiệu quả sản xuất, doanh nghiệp đang nghiên cứu xây dựng hồ sơ tín chỉ carbon cho vùng nguyên liệu. “Ngoài thu nhập từ quả mắc ca, nếu người dân có thêm nguồn thu từ tín chỉ carbon và dịch vụ môi trường thì động lực giữ màu xanh sẽ mạnh hơn rất nhiều”, ông Quân nhấn mạnh.

Ở lĩnh vực rau quả, ông Phạm Ngọc Thành, Phó Tổng giám đốc Doveco, đánh giá Điện Biên có dư địa rất lớn để phát triển vùng nguyên liệu phục vụ chế biến xuất khẩu. Ông cho biết dứa là một trong hai loại trái cây có sản lượng tiêu thụ lớn nhất thế giới trong ngành nước ép. Nếu áp dụng đầy đủ quy trình kỹ thuật của Doveco, năng suất có thể tăng từ khoảng 30 tấn/ha lên 60 - 80 tấn/ha. “Với cây dứa, Điện Biên hoàn toàn có thể phát triển lên 10.000 ha và Doveco vẫn có khả năng tiêu thụ toàn bộ sản lượng”, ông Thành khẳng định. Ngoài dứa, doanh nghiệp còn đề xuất phát triển chanh leo, ngô ngọt và đậu rau theo mô hình liên kết bao tiêu, đồng thời sẵn sàng cung cấp giống và chuyển giao kỹ thuật cho nông dân.

Xây dựng thương hiệu bằng chất lượng và tiêu chuẩn quốc tế

Ông Phạm Ngọc Mậu, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng xuất khẩu là con đường hiệu quả để nâng giá trị nông sản, nhưng chỉ thành công khi sản phẩm có thương hiệu đủ mạnh. Điện Biên cần chú trọng từ bao bì, nhận diện sản phẩm đến nghiên cứu nhu cầu thực sự của người tiêu dùng quốc tế, thay vì chỉ tập trung vào những gì địa phương đang có.

Dự kiến diện tích cà phê Arabica của Điện Biên có thể đạt khoảng 16.000 ha vào cuối năm 2026.

Trong khi đó, TS. Nguyễn Thị Bích Ngọc, Phó Viện trưởng Viện Bảo vệ thực vật nhấn mạnh nền tảng của chuỗi giá trị bền vững là nâng cao chất lượng ngay từ đồng ruộng. “Muốn nâng cao giá trị thì trước hết phải nâng cao chất lượng”, bà Ngọc nói.

Bà Ngọc đề xuất sử dụng giống đạt chuẩn, tăng cường phân bón hữu cơ, chế phẩm sinh học và áp dụng quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM). Viện Bảo vệ thực vật cũng mong muốn phối hợp với Điện Biên xây dựng cơ sở dữ liệu số về sinh vật gây hại và sức khỏe cây trồng nhằm giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, Điện Biên còn nhiều dư địa phát triển, trong đó động lực tăng trưởng 5 năm tới sẽ chủ yếu đến từ lĩnh vực trồng trọt. Địa phương nên tập trung vào 4 nhóm cây có lợi thế gồm cà phê Arabica, mắc ca, dứa và cây dược liệu, thay vì phát triển dàn trải. Trong đó, việc mở rộng diện tích cà phê cần gắn với định hướng thị trường. "Dù diện tích cà phê cả nước đã vượt quy hoạch khoảng 100.000 ha, phân khúc Arabica vẫn còn nhiều tiềm năng nhờ giá trị cao và khả năng phát triển thành cà phê đặc sản nếu được đầu tư đúng hướng về giống, chế biến và thương hiệu", ông Dương chia sẻ.

Để đồng hành cùng các địa phương, ông Dương cho hay, hiện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã tham mưu Bộ Nông nghiệp và Môi trường trình Chính phủ sửa đổi Nghị định 38/2026/NĐ-CP theo hướng phân cấp mạnh hơn, trong đó nghiên cứu giao cấp xã thực hiện cấp mã số vùng trồng để rút ngắn thủ tục và hỗ trợ địa phương mở rộng vùng nguyên liệu phục vụ xuất khẩu.

Theo các cơ quan quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp, Điện Biên đang đứng trước cơ hội lớn để hình thành các chuỗi giá trị nông sản mới dựa trên ba trụ cột: vùng nguyên liệu quy mô lớn, chế biến sâu và chuyển đổi xanh. Việc thực hiện đồng bộ các giải pháp gồm: Đẩy mạnh liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân; đồng thời số hóa vùng trồng, kiểm soát chất lượng; và xây dựng thương hiệu theo tiêu chuẩn quốc tế... nông sản Điện Biên sẽ nâng giá trị gia tăng và khẳng định vị thế trên thị trường trong nước và quốc tế.

Ông Lò Văn Cương, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Điện Biên, nhấn mạnh: Điện Biên đang định hướng phát triển các vùng nguyên liệu tập trung gắn với chế biến sâu, liên kết chuỗi giá trị và sản xuất xanh nhằm thu hút doanh nghiệp và nâng cao thu nhập cho người dân. Địa phương sẽ tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và đồng hành cùng doanh nghiệp để rút ngắn thời gian triển khai dự án, tháo gỡ khó khăn và tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư nông nghiệp.

Nguyễn Hạnh