Doanh nghiệp đối mặt rủi ro 'kép' từ thói quen dùng phần mềm lậu

Ngày 11/6, Công an tỉnh Phú Thọ cho biết Cơ quan Cảnh sát điều tra đã khởi tố vụ án hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Đây là vụ án đầu tiên trên cả nước bị khởi tố liên quan đến hành vi sử dụng trái phép phần mềm máy tính có bản quyền. Kết quả điều tra ban đầu xác định Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Sông Lam, do Nguyễn Thị Thanh Huyền (45 tuổi) làm giám đốc, đã cung cấp 81 máy tính cho nhiều doanh nghiệp và đơn vị trên địa bàn tỉnh. Qua kiểm tra, cơ quan chức năng phát hiện các máy tính này được cài sẵn hệ điều hành Windows và phần mềm Microsoft Office có dấu hiệu sử dụng các công cụ kích hoạt bản quyền trái phép như crack, key lậu hoặc activator để vô hiệu hóa cơ chế bảo vệ bản quyền của nhà sản xuất.

Doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với rủi ro kỹ thuật và pháp lý khi dùng phần mềm không bản quyền. Ảnh minh họa.

Sự việc diễn ra trong bối cảnh hành lang pháp lý về bảo hộ bản quyền phần mềm đã được siết chặt. Ngày 5/5/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện 38/CĐ-TTg nhằm triển khai chiến dịch kiểm tra tuân thủ bản quyền phần mềm trên quy mô diện rộng toàn quốc. Chỉ ba ngày sau, vào ngày 8/5/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục ban hành Kế hoạch 2545/KH-BVHTTDL để cụ thể hóa các bước thực hiện chỉ đạo này.

Các động thái từ cơ quan quản lý nhà nước phát đi một thông điệp rõ ràng: doanh nghiệp có thể bị đưa vào tầm ngắm thanh tra đột xuất bất cứ lúc nào. Giờ đây, việc chuẩn bị một hồ sơ cấp phép hợp lệ và thiết lập trạng thái sẵn sàng cho kiểm toán không còn là lời khuyến nghị, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc đối với mọi tổ chức.

Theo ông Nguyễn Cửu Hoàng Khang - chuyên gia tư vấn giải pháp Microsoft của công ty CMC Telecom, Tập đoàn CMC, nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn giữ thói quen sử dụng phần mềm không bản quyền để tiết kiệm chi phí trước mắt, nhưng cái giá phải trả về mặt kỹ thuật là vô cùng đắt. Các phần mềm crack hiện nay có nguy cơ cao chứa các mã độc như malware, backdoor hay ransomware. Thống kê cho thấy, đây chính là nguyên nhân hàng đầu gây ra thảm họa mất dữ liệu của các doanh nghiệp tại Việt Nam.

Khi dùng phần mềm lậu, hệ thống máy tính sẽ có nguy cơ không được cập nhật các bản vá lỗi bảo mật định kỳ từ hãng (ví dụ như Microsoft), khiến máy tính dễ trở thành mục tiêu tấn công thông qua các lỗ hổng bảo mật, trong đó có lỗ hổng zero-day. Hơn thế nữa, nếu đoàn thanh tra tiến hành thanh tra đột xuất, doanh nghiệp sẽ buộc phải gỡ bỏ ngay lập tức các phần mềm vi phạm. Điều này dẫn đến hậu quả là sự gián đoạn vận hành ngay lập tức, ảnh hưởng trực tiếp đến chuỗi hoạt động kinh doanh.

Không dừng lại ở thiệt hại hệ thống, sử dụng phần mềm lậu còn kéo theo những rủi ro kinh doanh và pháp lý khôn lường. Một khi kết quả xử phạt vi phạm bị công bố công khai, uy tín và thương hiệu mà doanh nghiệp cất công xây dựng sẽ bị ảnh hưởng nặng nề.

Trong môi trường kinh doanh hiện đại, giấy phép phần mềm hợp lệ là một yêu cầu tiên quyết khi các nhà đầu tư tiến hành quá trình thẩm định rủi ro (due-diligence) để Mua bán - Sáp nhập (M&A) hoặc tiến hành phát hành cổ phiếu ra công chúng lần đầu (IPO). Thực tế trên thị trường cho thấy, đã có nhiều thương vụ đầu tư thất bại, đánh mất cơ hội tiếp cận các khoản đầu tư trị giá hàng triệu USD chỉ vì doanh nghiệp không chứng minh được tính hợp pháp của hệ thống công nghệ thông tin.

Đặc biệt, pháp luật hiện hành quy định rõ ràng trách nhiệm của những người đứng đầu. Lãnh đạo doanh nghiệp hoàn toàn có thể bị xem xét trách nhiệm, xử phạt hành chính, hoặc nghiêm trọng nhất là bị khởi tố hình sự nếu bị phát hiện cố ý vi phạm bản quyền trên quy mô lớn.

Đứng trước bối cảnh pháp lý năm 2026, việc loại bỏ phần mềm lậu và đầu tư vào bản quyền chính hãng là "lớp khiên" bảo vệ tối quan trọng. Tuân thủ bản quyền không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được các án phạt, luôn trong trạng thái audit-ready, mà còn đảm bảo an toàn dữ liệu. Đã đến lúc doanh nghiệp cần xem chi phí bản quyền là một khoản đầu tư bảo vệ tài sản, thay vì một gánh nặng chi phí.

Hiền Thảo