Doanh nghiệp công nghệ cần chuyển từ cam kết sang hành động

Quang cảnh hội nghị.

Phát biểu tại hội nghị, bà Nguyễn Thị Thu Trang, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ KHCN cho rằng trong bối cảnh KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng trở thành động lực quan trọng của phát triển, yêu cầu về thực hành kinh doanh có trách nhiệm (Responsible Business Practices - RBP) có ý nghĩa đặc biệt đối với doanh nghiệp KHCN. Cùng với thúc đẩy đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp cần chú trọng tuân thủ pháp luật, đạo đức nghề nghiệp, quản trị minh bạch và trách nhiệm với xã hội, môi trường.

Theo đại diện Vụ Pháp chế, thực hành kinh doanh có trách nhiệm cần được tích hợp xuyên suốt hoạt động doanh nghiệp, từ chiến lược, quản trị nhân sự đến bảo vệ môi trường và quyền lợi khách hàng. Trong lĩnh vực KHCN và sở hữu trí tuệ, việc chủ động cập nhật, tuân thủ pháp luật không chỉ giúp hạn chế rủi ro mà còn góp phần củng cố niềm tin của thị trường. Việc áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cũng là nền tảng để nâng cao chất lượng, bảo đảm an toàn và tăng năng lực cạnh tranh.

Đặt trách nhiệm vào quá trình phát triển công nghệ

Trình bày về cập nhật chính sách, pháp luật và thực tiễn thực hành kinh doanh có trách nhiệm, TS. Nguyễn Tiến Đạt, Khoa Luật Kinh tế, Học viện Chính sách và Phát triển, Bộ Tài chính, cho rằng RBP trong lĩnh vực KHCN cần được nhìn nhận rộng hơn trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp.

Theo đó, RBP trong lĩnh vực KHCN gồm các trụ cột về đạo đức, môi trường, xã hội và quản trị. Các vấn đề đặt ra bao gồm quyền nghiên cứu khoa học và sử dụng thành quả KHCN; phòng ngừa, ngăn chặn việc lạm dụng KHCN; bảo đảm KHCN phục vụ cộng đồng và bình đẳng trong tiếp cận; giảm phát thải, phát triển công nghệ xanh, tuân thủ tiêu chuẩn môi trường; đồng thời tăng cường minh bạch dữ liệu, quản trị rủi ro công nghệ và thử nghiệm các giải pháp mới.

Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu trách nhiệm ngay từ quá trình nghiên cứu, phát triển công nghệ, thay vì chỉ xem xét tác động sau khi sản phẩm đã được đưa ra thị trường. Với những công nghệ có khả năng tạo ra tác động lớn tới xã hội, việc kiểm soát rủi ro, bảo đảm đạo đức và minh bạch trong quá trình phát triển, ứng dụng ngày càng quan trọng.

Đặc biệt, TS. Nguyễn Tiến Đạt lưu ý tới vấn đề trí tuệ nhân tạo. Trong quản trị doanh nghiệp, mô hình Ủy ban Đạo đức AI có thể được sử dụng để kiểm soát việc ứng dụng AI có trách nhiệm. Đây là vấn đề đáng quan tâm khi công nghệ AI tạo sinh có thể tạo ra nội dung rất nhanh, trong đó có những sản phẩm khó phân biệt thật - giả, đặt ra yêu cầu kiểm soát dữ liệu, nội dung và cách thức sử dụng công nghệ.

TS. Nguyễn Tiến Đạt trình bày tham luận tại hội nghị.

Công nghệ phải đi cùng trách nhiệm môi trường

Một nội dung nổi bật được đặt ra tại hội nghị là trách nhiệm môi trường trong hoạt động KHCN và sản xuất.

Theo TS. Nguyễn Tiến Đạt, RBP không chỉ dừng ở việc doanh nghiệp tự kiểm soát tác động môi trường mà còn mở rộng tới chuỗi cung ứng. Khi tham gia thị trường quốc tế, doanh nghiệp có thể phải chứng minh nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện sản xuất, mức sử dụng năng lượng, khả năng tái chế hay trách nhiệm đối với người lao động của các đối tác.

Một số mô hình doanh nghiệp FDI tại Việt Nam được giới thiệu cho thấy công nghệ có thể trở thành công cụ trực tiếp để thực hiện RBP. Có doanh nghiệp điện tử chuyển đổi 93,4% nguồn năng lượng sang năng lượng tái tạo, sử dụng vật liệu tái chế trong linh kiện và thành lập ủy ban bền vững chuỗi cung ứng.

Trong lĩnh vực đồ uống, một số doanh nghiệp đã ứng dụng công nghệ tuần hoàn nước, sử dụng năng lượng tái tạo và giảm chất thải chôn lấp. Những mô hình này cho thấy thực hành kinh doanh có trách nhiệm không tách rời hoạt động đổi mới công nghệ mà có thể trở thành động lực thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới quy trình sản xuất.

Chuyển từ “cam kết” sang “hành động”

Theo TS. Nguyễn Tiến Đạt, xu hướng quốc tế đang chuyển từ RBP mang tính tự nguyện sang những yêu cầu ngày càng cụ thể, gắn với trách nhiệm thẩm định chuỗi cung ứng, công bố thông tin và quản trị các rủi ro về môi trường, xã hội.

Điều này đặt doanh nghiệp Việt Nam trước yêu cầu chuẩn bị sớm, nhất là những doanh nghiệp khoa học và công nghệ, doanh nghiệp công nghệ số và doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, với phần lớn doanh nghiệp Việt Nam là doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc áp dụng đồng thời nhiều bộ tiêu chuẩn quốc tế có thể tạo áp lực lớn về chi phí và nhân lực. Vì vậy, TS. Nguyễn Tiến Đạt khuyến nghị doanh nghiệp chuyển từ “cam kết” sang “hành động”, nhưng theo lộ trình phù hợp với năng lực.

Một số giải pháp được đề xuất gồm tự đánh giá ESG, số hóa quy trình để giảm chi phí, xây dựng cơ chế truy xuất thông tin sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ; thử nghiệm các mô hình quản trị mới và xây dựng hệ thống tiếp nhận phản ánh nội bộ. Đối với doanh nghiệp sử dụng AI, có thể nghiên cứu cơ chế giám sát đạo đức AI phù hợp với quy mô và mức độ rủi ro.

Trong quá trình thúc đẩy KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, thực hành kinh doanh có trách nhiệm vì vậy cần được xem là một bộ phận của quá trình phát triển công nghệ. Khi trách nhiệm về đạo đức, môi trường, xã hội và quản trị được đặt ngay trong quá trình nghiên cứu, phát triển và ứng dụng, KHCN không chỉ tạo ra sản phẩm mới mà còn góp phần hình thành mô hình tăng trưởng bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Thu Hương